O
MUÍÑO
DE
AUGA
Jorge
Fdez. Sordo
1º
ESO
O
muíño de auga que eu coñezo está
no Carboeiro, é un muíño privado. Hoxe aínda moe, pero moi pouco, xa que
nesta zona non se cultiva trigo.
Este
muíño ten trescentos anos de antigüidade.
Foi
restaurado no 1936. Durante a posguerra traballaba día e noite, turnabanse os
da casa e tiñan uns camastros de palla para descansar entre moenda e moenda, xa
que ía moer xente de Rinlo, A Devesa, Vilaframil, Ove…
Hoxe
esto non sería posible dado a escasez de auga que se padece e terían que
esperar a que se volvese a encher a presa.
O
que levaban moer era millo e trigo. O xeito de transporta-lo gran e logo a fariña
era con burros. Levaban o gran ou a fariña metida en sacos, nos cancelos ou nos
cestos.
A
forma de pago era mediante maquilas, que consiste en que por cada parte de gran
moído, o muiñeiro quedábase cunha
parte. Unha maquila era un neto que equivale máis ou menos a un quilo, sacaban
unha maquila por ferrado de gran, e un ferrado son doce ou trece quilos.
Netos (Medidas para a maquila)
¿COMO FUNCIONA O MUÍÑO?
As
primeiras mostras que atopamos en Galicia remóntanse ós tempos do Neolítico,
aparecendo nalgunhas mámoas muíños
de man, nos que se moía o gran frotando unha pedra contra outra, variando de
tamaño. Este tipo de muíños empregáronse durante moito tempo.
Máis
tarde, alá pola Idade Media, estes muíños aumentaron de tamaño e pasaron a
ser moídos por auga coma os que podemos ver hoxe.
O
muíño de auga empeza pola construcción para o aproveitamento da auga,
desviando ésta a unha presa ou banzao.
Presa
ou banzao
O
muíño debe estar por enriba do río, para que a auga que sae movendo o rodicio
saia directamente hacia o río, seguindo o seu curso normal.
A
canle, tubos que levan a auga dende a presa ata o inferno, lugar en donde se
atopa o rodicio, ten que ter o longo que sexa necesario para que a auga ou
levada gañe forza para move-lo muíño.
Canles
No
final da canle atópase o cubo funiforme que remata nun cano de madeira chamado
canela que dirixe a auga cara ó rodicio. Á saída da canela ten un artilugio
para deter o muíño, que consiste nunha táboa ou plancha de ferro que por
medio dunha vara longa, tapa ou abre a saída, podendo controlar así o
funcionamento do muíño, este aparello chámase afiadoiro.
ENTRAMOS NO MUÍÑO
Está
metido nunha construcción rectangular
adosada a outra onde gardaban os burros mentres esperaban pola moenda.
Está
dividido en dous andares: o superior ou termiñado, así tamén se chama onde
cae a fariña, e o inferior, coa parte que da cara ó río totalmente aberta
chamada inferno na que xoga o rodicio.
Rodicio
O
rodicio consiste nunha serie de culleres de madeira, que se chaman penas e saen
radialmente dun anaco de madeira, cabazo, e que levan para asegurar un aro de
ferro ó redor.
Non
se poñerá en marcha o muíño ata que accionemos o tempero ou apeadoiro, que
é un mecanismo de pau que dende enriba deixa libre a saída da auga
para que saia con forza contra ó rodicio e lle faga xirar sobre si
mesmo, movendo as moas e comece a moenda.
O
rodicio está apoiado nunha vara de madeira lonxitudinal a todo o ollo de saída
da auga que se chama mesa ou baixo. Sobre ela percute o apeadoiro, baixándoa ou
subíndoa e liberando ou aprisionando a roda.
Do
rodicio sae un eixe, o barol, hacia a parte superior. Este engancha enriba cos
mecanismos de trituración a través dos buratos. A unión é coa pedra plana,
moa, chamada capa que xira pola parte
superior sobre a de maior volume, o pé.
O
barol transmite á moa o movemento circular que lle fará tritura-lo gran ata
convertelo en fariña.
Na
parte superior das dúas pedras, suxeita a unha viga de madeira, atópase a
muxega, en forma piramidal, que é onde se deposita o gran. Contén sobre unha
fanega (catro ferrados)
Muxega
O
gran vai caendo polo cano que é a canlilla, e vai directamente ó ollo da moa, capa,
polo que penetra hacia a zona de contacto entre as dúas pedras.
Tambor
coas pedras
O
gran descende da canlilla pola vibración que produce o varelón, pao de madeira
unido ó barol e que está en cotacto coa moa, chámase tenxedoira ou tangano.
Cando
se pon en marcha o mecanismo de trituración, o gran vaise introducindo entre a
moa e o pé, estando éste inmóvil, ata que poidan convertelo en fariña que
pode ser máis fina ou máis grosa. Esto depende de
varias
cousas:
-
Si baixamos o apeadoiro a moa subirá e o gran de fariña será máis
groso ó aumentar a ranura de trituración.
-
Si baixamos a moa o gran será máis fino xa
que o espacio de trituración será menor.
A
fariña moída vai caendo polo termiñado e recóllese nun caixon de madeira con
tapa superior e que logo se distribue para os sacos cunha pá.
Os
muíños que moen trigo levan uns borteles instalados no eixe dotados dunha tela
moi fina que fai de tamiz, chamada peneira, separando o salvado da fariña
blanca e fina, a fariña cae por un lado e a casca (salvado) por outro. A fariña
fina destínase para face-lo pan e o salvado para alimento dos animais.
TRABALLOS PARA MANTE-LO MUÍÑO
-Teñen
que reparar todo o que rompe.
-Limpalo
despois de varios usos.
-Unha
das cousas máis importantes é o de picalas pedras; cando se desgastan ou están
moi novas para que así moan mellor.
Era
necesario picalas cando o gran esta húmedo ou era moi novo e estaba verde,
quedaba pegado nas pedras.
Para
picalas pedras teñen que ter un guindastre de madeira a modo de grúa con dous ganchos de ferro, a esto chámaselle
burro, utilízase para saca-las pedras.
Burro
(guindastre)
Este
picado é unha labor de moita precisión, pícase máis tosco hacia dentro e máis
fino hacia os bordes.
Cando
había moita moenda facíase cada semana ou cada 15 días, esto dependía do uso
do muíño.
Pedras
(Capa e pé)
O MUIÑO COMO NUCLEO DE RELACION SOCIAL
Era
o muiño un lugar no que xiraban as relacións da xente da comarca.
Foi
usado como lugar de encontro. Necesariamente os veciños debían de acudir o muiño
con asiduidade, e mentras se procedía a moenda aproveitábase este tempo para
os cánticos, contos, parolas…
Relato
algunhas curiosidades:
-O
noso baile por excelencia é a Muiñeira, danzando
en sentido circular simulando a rotación das moas ó moer.
-
No muiño fan cantigas, no muiño fan concellos, no muiño fanse amores, e
contan contos os vellos.
-
Copla: “un cura foi ó muíño,
foille mellor que non fora,
que coa beira da sotana,
barreu a fariña toda”
BIBLIOGRAFÍA
1.
TÍTULO:
“Hórreos, molinos y fuentes de la Tierra
de Viveiro”
AUTOR: José María Leal Bóveda
2.
TÍTULO:
“Os oficios”
AUTOR: Xaquín Lorenzo
FOTOGRAFÍA:
Jorge Fdez Sordo
DOCUMENTACIÓN
ORAL: Familia propietaria do muíño.