O Camballón

Cando estudiámo-lo significado dun nome de lugar -e hoxe queremos saber cál é o significado do topónimo que lle dá nome ó instituto e a esta revista-, temos que lembrar que é moi frecuente que os topónimos conteñan un substantivo común (aínda que hoxe xa non o sintamos como tal) que fai referencia a un elemento da natureza ou da obra do home, elemento que describe o propio lugar. Iso, como dicimos, case sempre é así, fóra de contadas excepcións coma no caso de que o lugar reciba o nome dun propietario ou dun santo a quen se lle dedica.
O Camballón é hoxe o nome dunha zona da parroquia das Cruces, pero tamén é un monte de Oirós, parroquia veciña e do mesmo concello. O nome do primeiro lugar, onde hoxe está situado o Instituto, vén do segundo. Aí comezaba hai anos o camiño que ía cara ó Camballón e seguramente por iso ten hoxe ese nome. En Oirós, no lugar do Marco do Camballón, hai unha interesante formación megalítica, un dolmen con inscricións nunha das súas pedras. Iso din os arqueólogos, porque eu confeso que non o vin.
Ben, se imos ós diccionarios buscar CAMBALLÓN, non o imos atopar… Parece que alá vai a nosa teoría de que este topónimo pode ser un substantivo común, un simple elemento da natureza ou da obra do home. Pero iso é porque fomos ós diccionarios máis modernos, aqueles que son máis doados de atopar na nosa casa ou na nosa biblioteca. Sen embargo, se buscamos en diccionarios máis vellos, algo é que imos atopar.
No Diccionario da Real Academia Galega que se fixo entre 1913 e 1928 (si, ho, un diccionario famoso que non pasou da palabra CATIVO) ou no Diccionario Enciclopédico de Eladio Rodríguez (a quen este ano se lle dedica o Día das Letras Galegas), nestes dous diccionarios, atopamos CAMBALLÓN. Alí cóntannos que ademais de ser un gancho da GRAMALLEIRA onde se colga a pota (seguro que tedes que ir ver esto ó diccionario, porque ¡coas cociñas modernas que hai hoxe…!), é tamén unha variante da voz CAMALLÓN (esta si vén nos diccionarios) que é a palabra común que describe un lombo de terra que queda entre dous regos ou a terra das corredoiras que queda entre as rilleiras que forman as rodas dun carro.
Ben, xa temos aquí algo que nos pode valer. Un elemento da natureza con forma de lombo, con forma curva; e esa parece unha forma bastante indicada para un monte, ¿non credes?
O topónimo O Camballón podémolo relacionar con outros parecidos coma Camba, Cambados, Combarro, Camanzo, Camouco, ou polo menos iso fan os lingüistas, arqueólogos das palabras que, de igual xeito que os outros arqueólogos atopan dolmens no Camballón, estes atopan unhas raíces comúns (camb-, comb-, cam-) en todos eses topónimos, raíces que teñen un significado aproximado de "curva" e que son moi antigas, da época prerromana, antes de que aquí se falase latín e, polo tanto, de cando se andaba a formar aínda a nosa lingua.
A busca de topónimos xemelgos destes non deu moitos resultados. En Galicia non existen entidades de poboación, vilas, aldeas, lugares (topónimos maiores) que se chamen O Camballón, pero é posible que haxa uns cantos nomes de lugares non habitados, montes, leiras, camiños, etc. (topónimos menores) con ese mesmo nome. Polo menos en Portugal si os hai, coma a estrada do Cambalhão, en Río Maior, entre As Caldas da Raíña e Santarem ou a Ilha do Cambalhão, na foz do río Sado, fronte a Tróia, un pouco máis abaixo de Lisboa.
Se aceptamos que O Camballón e O Camallón son dúas variantes do mesmo significado, un terreo curvo que recorda os camallóns que se forman entre os regos, vemos que a segunda forma é algo máis frecuente na toponimia. En Galicia tampouco atopamos topónimos maiores coa forma O Camallón, pero si dúas pequenas illas, unha no oeste e outra no norte do noso litoral. Son illotes tan pequenos que non veñen nos mapas e ata é posible que moitas veces estean tapados polo mar, pero parece bastante evidente que poden lembra-la forma dos camallóns da terra. Aparecen nalgunhas listas de illas do litoral peninsular, pero eu non conseguín poder situalas ben nun mapa. En Portugal tamén hai un barrio, unha rúa e unha quinta (casa no campo) que se chaman do Camalhão, todo no concello da Guarda.
Finalmente só dúas cousas. Primeiro, lembrade que o topónimo leva artigo e que é parte fundamental del e, segundo, que todo nome de lugar é un tesouro que debemos gardar porque cada día van desaparecento centos deles. Ó mellor é interesante que lle preguntedes á xente máis vella se este lugar se chamou sempre así. Seguro que ata levades algunha sorpresa.

Luz Méndez