Curso 2007-2008
Curso 2007-2008
PARA CADA MOMENTO DO DÍA
(“in singula diei tempora”)
O vivir do home desenvólvese no tempo. Por iso, dende a súa orixe precisou situarse neste espazo temporal e tomou como referencia o día . Primeiro distinguiu o tempo de luz: día , e o de escuridade: noite. Logo , nun mundo sen reloxios,tivo a necesidade de situarse e sinalar cada intre do tempo que tarda a Terra no seu movemento de rotación . Así naceron unha chea de palabras e expresións para cada momento do día.
De seguido recollemos algunhas delas ordenadas cronoloxicamente , coa definición do diccionario Diccionario da Real Academia Galega ou do Diccionario Xerais da Lingua e , en moitos casos, con referencias textuais.
Incluímos tamén os nomes dalgunhas en latín, castelán, italiano, francés, alemán e polaco.
. Medianoite: As doce da noite ou as 24 horas.Tempo situado arredor desa hora.
lat. media nox .cast. medianoche. it. mezzanotte. fr. minuit. al. die Mitternacht . po. Pólnoc.
“Pola medianoite cando o galo canta
nunha vila santa que chaman Belén”…
Panxoliña popular.
Meia noite
“Emproaremos a meia noite”
Manuel Antonio
Madrugada: Período que vai dende a medianoite ata as primeiras horas do albor,
Cando xa empeza a amencer, mañá.
Amencer. Aparecer a luz do día; alborecer, amañecer.
lat. solis ortus. cast. amanecer ,orto. it. sorgere del sole. fr. lever de
soleil. al. der Sonnenaufgang. po. wschód slonca.
Variantes, sinónimos e locucións:
Ó amencer
Amañecer
Amañecida
Amencida
Mencer
“Canta o luar i o mencer
En frauta de verde olivo.”
Álvaro Cunqueiro.
Alba/ alba do día: Primeira luz do día.
lat. prima lux (diluculum). cast. alba .it. alba. fr. aube. al. die
Morgendämmerung. po.swit.
A alba sorprendeume
cacheando entre os luceiros
unha despedida que se perdeu.
Manuel Antonio
“Pola testa de Galicia
Xa ven salaiando a ialba.”
F. García Lorca
Abrente
“A fermosura do abrente estoupaba en rexoubantes cores”
Anxel Fole.
“Para ver a función do abrente
que xa na outa banda brilla,
van as ondas ledamsente
a mercar primeira fila.
Eduardo Blanco Amor.
Ó abrente
Abrir o día
Ó abrir o día
Ó abrir do día
Albada
Albadear
Albear
Albear o día
Albexar o día
Albor
“Madre, a San Treeçon irei
E no río banharme ei
Ante que saya l’albor.”
Xosé Mª Álvarez Blázquez
“Que a Louzara Xabreira b ique no albor as tempas
do seu fillo xusto, ben nacido como as árbores,…”
Xosé Vázquez Pintor
Alborada
“Agora que á alborada
os dulces paxariños xas cantaron,
e da fresca orballada,
nas perlas os ramiños repintaron…”
N. Pastor Díaz
“No ronsel do hourizonte, brila o forno
Onde tempran sen fío as alboradas
I engurrúñense a noite nun salaio
Domente vai erguéndose a luzada.”
Alborar
Alborear
Alborecer
Alborexar
Nacer a luz do sol
Nacer o día
Nacer o sol
O vir do sol
Raiar o día
Raiar o sol
Rachar o día
Riscar o día
“Comenzara a riscar o día e os vigorosos raios do sol ,
cribados por unha tupida rede de néboa, ó bateren contra os
espellos das pequenas pucharcas de auga enverdecida,
convertíanse en fulgurantes abanos de luz…”
Pepe Carballude
Riscar o sol
Saír Lourenzo
Saír o sol
Sobre o día
Sobre do día
Vir o o día
Aurora: Claridade que precede á saída do sol.
lat. aurea hora—aurora . cast. aurora. it. aurora. fr. aurore. al. das Morgenrot. po. jutrzenka.
“Non ten a sonolenta e roxa Aurora
Cabeleira máis fina nin máis crara,…”
M. Curros Enríquez.
A luzada
“Cando veño do axexo,
cando vou para a luzada:
quérote ver, rianxeira,
sempre no muelle sentada.”
(Popular)
Á luzada
Luceiro da mañá
Luceiro do amanexo
Clarear
Clarexar
Lumbrigar
“Sós e desemparados ficamos
aquel lumbrigar sen a túa
compañía mimosa e gasalleira.
Fiz Vergara Vilariño.
Lumbrigar o día
“…Erguíame moi cedo , case ó lumbrigar do día, i estudiaba
deica un ratiño inantes de xantar.”
Anxel Fole.
O lumbrigar do día
Ó lumbrigar do día
Rompente
Romper o día
Rompida do día
Ó romper do día
Contra do día
O ser do día
Mañá: Parte do día que vai desde que sae o sol ata o mediodía.
lt. matutinum tempus. cast. mañana. it. mattino. fr. matin. al. der Morgen. po.ranek .
Mañán
“Pol’a mañán cedo,
lindo ruiseñol,
hay n’a tua cantiga
orballo de frol.”
Ramón Mª del Valle Inclán
(Popular en “Claves Líricas)
Mañanciña
“Mañanciña de San Xoán ,
mañanciña a máis garrida
que baila o sol camdo nace
e ri cando morre o día.
(Popular)
De mañá
Moi de mañá
Pola mañá cedo
Á fresquiña
Pola fresca
Mediodía: Hora na que o sol está no seu punto máis elevado sobre o horizonte, que se corresponde cun período impreciso a partir das doce do día.
lt. meridies (media dies). cast. mediodía . it. mezzogiorno . fr. midi. al. der Mittag. po.poludnie.
“Enchereite de sangre e máis de lume,
De cántigas, de paz e máis de guerra,
De noite, de mencer, de mediodía.
Dario Xohán Cabana
“O sol do mediodía labarea
as paredes das casas. Dorme o vento”
Ramón Cabanillas
Tarde: Parte do día que vai do mediodía ó anoitecer.
lt. post-meridies. cast. tarde. it. pomeriggio. fr. après-midi. al. der Nachmittag. po. popoludnie.
“Ö correr da tarde, a escola
dourábase coa amarela
luz do sol…”
Ramón Cabanillas
Á tarde
Pola tarde
lt. vespera (ex venus) cast. tarde. it. sera. fr. soir. al.der Abend. po. wieczór.
“Cando andabamos pola tarde na praza, Luís
Pimentel estaba tralos vidros.
Sentábase ó solpor na galería
cun liro entre as mans débiles, e ollaba
de vez en cando un neno que xogaba
baixo o morno sol que se escondía…”
Darío Xoán Cabana
Pola media tarde
Á tardiña
Pola fresca
Tarde baixa
Tardiña baixa
“Era xa a tardiña baixa
ó saír.
tiña a vereda
un dourado resprandor”
Ramóm Cabanillas
Serán: Parte do día que comprende dende a última parte da tarde á entrada da noite.
lt. vesperus (ex venus). cast. atardecer. it.vespro(5ª ora, 5 salmi). fr.vêpres. po. wieczór.
A lección recibida nun serán sen solpor ; ti
Acubillada nos espasmos anicada
Para sempre na túa nenez enartecida
Coma cereixas temperás
Despois dunha xeada.
Xoán Abeleira.
“serán
Acocórasme ti:
levo na ialma
o solpor nugallán da túas ollada”
Xosé Mª Álvarez Blázquez.
Solpor/ocaso: Momento no que o Sol se oculta no horizonte.
lt. occsus (trans montes) . cast. ocaso. it. tramonto. fr. coucher du soleil. al. der sonnenuntergang. po. zachód slonca.
“Pousaremos os pés na branca area
mentres o día no solpor devala …”
Xosé Mª Álvarez Blázquez.
“ Agora o medo xa non é só agoiro.
Desfixeronse as sombras
e froreceron as espiñas
nun solpor de pétalos de margaridas…”
Pura Salcedo.
Abaixamento do sol
Marchar Lourenzo
Ó caer da tarde
“Era ô caer d’a tarde,
encomenzaba ò cántco d’os grilos,
xorda a presa ruxía,
brilaban lonxe os lumes fuxitivos…”
Rosalía de Castro.
Caída do sol
Á caída do sol
Ó por do sol
Anoitecer
Ó anoitecer
Abaixarse os tellados
Caer a noite
Facerse noitre
Ó cae-.lo día
Ó cerrar do día
Ó cerrar da noite
“¿Qué dirán, que dirán as lindas mozas […
Mentres non cerre a noite , dirán elas:”
A. Noriega Varela.
O escuro
Meterso o sol
Ó morre-lo día
Ó pecha-lo día
Á xunta da noite
A zarrrada da noite
Escurercer
Luscofusco/lusquefusque: Momento do día, entre o día e a noite, en que a luz desaparece por completo e as cousas se perciben como sombras.
lat. crepusculum (crepus). cast. crepúsculo. it. crepuscolo. fr. crépuscule . al. die Abenddämmerung. po. zmierzch.
Entre lusco e fusco
“Entre lusco e fusco non atopo o que busco”
(Popular)
Entre fusque e fusco
Entre noite e día
No crepúsculo
Na bocanoite
“Era unha bocanoite das que fumos
Ouvir cantar na fonte ó reiseñor…”
Ramón Cabanillas
Noite: período de tempo que vai desde a posta ata a saída do sol.
lat. multa nox cast. noche . it. notte. fr. nuit. al. die Nacht. po. noc.
“Pola Santa Lucía mingua a noite e medra o día”
(popular)
“A noite é o pranto do día,
lágrima inmensa de sombra
que se escorre sob re a campía.
O ventiño da mañán
límpalle os ollos á aurora
roxa de tanto chorar.”
Aquilino Iglesias alvariño
Unha noite no muíño ,
Unha noite non é nada,
Unha semaniña enteira
Esa si que é muíñada!
(Popular)
Á noite
De noite
Pola noite
Noitiña
Pecharse a noite
Noite cerrada
Noite fecha
Noite fechada
Noite pecha
“ Ninguén escoitou a voce
acolá na noite pecha.”
Xosé Mª Álvarez Blázquez
Noite pechada
A altas horas da noite
A outa noite
“Cando na outa noite
brúa o temporal
a lúa entre as tebras
tápase a tremar.”
Amado Carballo
O cu da noite