Curso 2007-2008

O  GNOMON  COMO  INSTRUMENTO  DE  MEDIDA
MEDIDAS DA ALTURA, AZIMUT E DURACIÓN DO SOL DURANTE O ANO

            Na antigüidade a translación dos astros de Oriente a Occidente, constituíu un reloxo rudimentario. Pero este reloxo precisaba dalgún mecanismo tanxible que permitise diferenciar os instantes con algunha precisión na sucesión rítmica dos fenómenos naturais. E foi este mecanismo o Gnomon Solar, un pau espetado verticalmente no chan que proxectaba sobre este unha liña de sombra ao darlle o sol; a medida que o astro efectuaba o seu percorrido na bóveda celeste, a sombra do pau ía modificando a súa lonxitude e situación.

            Os grandes obeliscos da Praza da Concordia en París, da Praza de San Pedro en Roma e do Hipódromo de Constantinopla, non son máis que antigos Gnomon. Outro gnomon que se fixo famoso recentemente foi o da igrexa de St. Sulpice (París) a raíz da súa aparición na novela do “Código Da Vinci”.

            O  gnomon  é a base do reloxo de sol. Na orixe, a palabra gnomon facía referencia a un obxecto alongado cuxa sombra se proxectaba sobre unha escala graduada para medir o paso do tempo.

            Eratóstenes de Cirene usou un gnomon para medir o diámetro da Terra, con aceptable precisión.

            Na antigüidade, para saber a hora, de día, utilizaban o gnomon, unha simple vara ou pau vertical espetado no chan, cuxa sombra xira co Sol. O gnomon é a forma primitiva do cuadrante solar. Os caldeos dispuxeron dunha preciosa variedade do gnomon, o  polos. Este instrumento consiste nunha semiesfera escavada na terra ou nun bloque de pedra; unha esfera pequena, sostida por unha vara ou suspendida dunha cadea, está fixa no centro da esfera. A sombra da pequena esfera sobre as paredes da semiesfera é a imaxe do Sol sobre a bóveda celeste. Esta sombra xira uniformemente e pode graduarse o aparato dunha vez por todas; a graduación é válida calquera que sexa a estación (dúas calidades que non posúe o gnomon).

            O reloxo de sol é un instrumento de medida do tempo que se basea na sombra producida por un marcador exposto á luz solar sobre unha superficie plana. Un reloxo de sol componse de dúas partes: o gnomon e a superficie de lectura. O gnomon é o dispositivo que produce a sombra; polo xeral é unha peza paralela ao eixe da Terra, que apunta ao ceo. A superficie de lectura está marcada coas horas do día. Para calcular a hora oficial a partir da hora solar empréganse táboas, porque a hora solar é irregular ao variar a velocidade aparente do Sol ao longo do ano. Os reloxos de sol utilizábanse para calcular a hora antes de que os reloxos se xeneralizaran no século XVIII.

            O reloxo de sol baséase na posición da sombra do gnomon, sobre o cuadrante. O Sol móvese polo ceo a velocidade constante de Este a Oeste, polo tanto a sombra do gnomon moverase en sentido inverso e a súa posición determinará a hora. É esencial que o gnomon estea orientado de norte a Sur e paralelo ao eixe terrestre. Por este motivo sempre terá unha inclinación determinada que dependerá da latitude do lugar onde estea.

            A túa man pódeche servir coma un reloxo: Colles un lapis e agárralo forte entre o dedo polgar e a palma da man (fíxate na figura). A palma da man debe estar o máis horizontal posible. Orienta o lapis cara ao norte. Funcionará sempre que esteas situado entre 45º e 55º de latitude. Se é inferior, inclina un pouco máis o lapis. As horas márcaas a sombra na túa man (fíxate no debuxo). Para as horas da mañá debes usar a man esquerda e para as da tarde a man dereita, sempre que esteas no hemisferio Norte.

 MEDIDAS DA ALTURA, AZIMUT E DURACIÓN DO SOL DURANTE O ANO

            As medidas da altura, acimut e duración do sol cara ao 22 de cada mes do ano (entrada aproximativa do sol nas diferentes constelacións) xunto coas comparacións gráficas finais entre os diferentes centros asociados; ademais da duración do día solar e o paso polo meridiano do sol en catro momentos coincidentes cos solsticios e equinoccios atópanse recollidos na páxina web do centro coordinador.