Repensando a sociedade democrática dende unha perspectiva feminista

Resumo extraido do artigo de María José Guerra: "Nancy Fraser: la justicia como redistribución y reconocimiento"

 

Para Nancy Fraser a teoría debe ser un instrumento para comprender e transformar a realidade social para o que terá que renunciar ás falaces estratexias universalistas e homoxeneizadoras e deberá comprender as especificidades histórico-culturais atendendo ás complexas identidades construidas socialmente con múltiples factores como xénero, clase, raza...

Aínda que acepta a descripción do poder que fai Foucault, considera que este non ofrece suficientes criterios para distinguir as "boas" das "malas" formas de vida.

De Rorty, Fraser acepta o seu pragmatismo e o seu antifundamentalismo pero rexeita a dicotomización que fai do público e do privado, porque para Fraser o feminismo é un movemento social na máis estricta tradición democrática, unha contraesfera pública empeñada en abrir un novo espacio discursivo colectivo no que as mulleres tomen a palabra para expresar as súas propias necesidades.

En canto a Habermas, Fraser pon de manifesto o prexuizo androcéntrico que domina a súa teoría . O subtexto do xénero queda por tematizar. Para obter proveito do poder crítico de Habermas temos que explicitar como a identidade de xénero incluida como subtexto nos diversos roles sociais funciona como moeda de intercambio e factor de cohesión social. Está de acordo con Habermas ó preferir os contextos de interacción logrados comunicativamrente a calesquera otros, só nestes contextos garantiríamos que as mulleres se convertesen en participantes de pleno dereito nos diálogos onde se fai a interpretación das súas propias necesidades sociais.

Fraser defendendo un pragmatismo antiesencialista , un enfoque holista, a relevancia política dada ó discursivo, o rexeitamento da tradicional separación entre o público e o privado, unha visión do cambio social onde os movementos sociais son importantes axentes e dando ó intelectual o rol de mediador entre diversos ámbitos discursivos, pensa que o desafío está en crear terreos comúns de loita e discusión, en dispor de instrumentos críticos para analizar novos fenómenos, en contribuir efectivamente ó diálogo e a súa profundización dando a palabra a cada cal, en especial ás mulleres cando se trate de interpretar as súas propias necesidades. Xérase unha visión ampla da política na que tanto o social como o cultural van ter cabida.

A deconstrucción cultural é unha tarefa que o feminismo non pode esquecer se quere ser efectivo políticamente especialmente á hora de evitar modelos canonizados de autoridade que habiliten exclusións dos e das que non se adecuan ós patróns culturais institucionalizados. Asíi, Fraser puxo de manifesto que o rol de cidadán ten claramente un subtexto de xénero masculino.

Outro aspecto a reconsiderar é o de restrinxir a discusión ó "ben común" desoíndo as demandas relacionadas coas cuestións privadas:

 

"En xeral, a teoría crítica necesita prestar unha mirada máis intensa, máis crítica ós termos "privado" e "público". Estes termos, despois de todo, non son simplemente designacións aproblemáticas de esferas sociais; son clasificacións culturais e etiquetas retóricas. No discurso político, son termos poderosos que frecuentemente se empregan para deslexitimar intereses, concepcións, e tópicos e para valorizar outros"

 

A participación política nun senso radical ten que ver con atopar a "propia voz" que se expresa a través dunha identidade cultural non ríxida , a través dun estilo e unha linguaxe non determinada, e supón exercer unha violencia non recoñecer o que di o outro ó prescribir un só estilo comunicativo. Tra-la crítica de Fraser, Habermas retoca a súa teoría, aceptando o carácter fluído, plural e aberto dos ámbitos informais nos que se forma a opinión pública, auténtico campo de batalla da loita polo recoñecemento dos que acostuman ser excluidos e marxinados polas inercias incorporadas ós espacios reais de deliberación.

Os temas suxeitos a deliberación serán decididos polos participantes sen que medien prohibicións previas, por exemplo, aquelas que obedecen ó corte público/privado.

 

Todo isto acaba por patentizar o carácter bifronte da xustiza: a vella esquerda segue a chamar a atención acerca da necesidade de esixir xustiza social namentres que a esquerda cultural reclama respecto para coas diferencias das minorías oprimidas.

Fronte ó esgotamento dun proxecto emancipatorio único, debedor dunha análise marxista só centrada na clase social , agora os outros vectores de discriminación esixen un abano de demandas nas que se entrecruzan as esixencias de igualdade coas de recoñecemento. O obxectivo de Fraser vai ser, fronte o actual des-acoplamento, entrelazar redistribución e recoñecemento nunha concepcion da xustiza que non se desentenda das tensións e dilemas que ambos enfoques xeran: "un mundo amable coas diferencias onde a asimilación ás normas culturais dominantes non sexa o prezo a pagar para lograr o respecto".

O que se denuncia é que a cultura dominante é un "locus de opresión" que esixe que os individuos se asimilen ó canon normalizado e silencien a súa identidade específica e diferenciada. Para abordar esta forma de inxustiza cómpre ir máis aló do paradigma distributivo porque un dos seus presupostos é o de que as diferencias son producidas por desigualdades económicas e sociais, cando isto pode que non sexa así para toda diferencia. Os partidarios da solución única da redistribución cren na desaparición das diferncias culturais en canto cese a desigualdade socioeconómica. Tan só contariamos con individuos distintos, pero non con grupos de individuos con algo en común. Os partidarios do recoñecemento pretenden a salvaguarda e o respecto das diferencias que quedarían máis alá ou máis acá da desigualdade.

Fraser propón unha "diferenciada política das diferencias", ou sexa, non todas poden ser tratadas por igual e co mesmo respecto. As tensións entre as demandas da redistribución e o recoñecemento nos enfrentan a interrogantes acerca de qué diferencias debemos preservar e cales sacrificar se se demostra que dependen de modos de opresión tales como a explotación ou a marxinalización. Fraser suxire que haberá diferencias ante as que só pensar na súa afirmación nos resultará repulsivo se representa puntos de vista excluintes e violentos, pon o exemplo dos neo-nazis skin-head, pero igualmente poderiamos pensar nalgúns tipos de nacionalismo que defenden definicións bioloxicistas e puristas de súa identidade étnico-nacional.

Discriminar entre as pretensións de validez das diferencias será unha tarefa máis para a plural, inclusiva e aberta esfera dialóxica á que antes se aludía. A teoría crítica do recoñecemento que Fraser vai impulsar estará atenta a distinguir que demandas de recoñecemento da diferencia contribuen ó avance da igualdade social e cales a retrasan ou a socavan.

Cómpre replantearse o significado mesmo da xustiza. En primeiro lugar atopámonos con diferentes concepcións da inxustiza. A definición socioeconómica recolle o senso da explotación e a privación, salientando entre os seus representantes a Marx e a Rawls. Pola contra, a definición simbólica ou cultural da inxustiza fai fincapé no estar mal representado, o ser mal interpretado, resultar invisible, pero, tamén, refírese a ser asimilado a estereotipos, a non ser recoñecido socialmente como alguén con autoridade ou a ser marxinado e excluído nas interaccións sociais.

Segundo Fraser o reavaliar identidades antes non respectadas, o valorar positivamente as diferencias culturais, o transformar os patróns de representación formal debe ser afrontado xunto á reestruturación das dimensións económicas da sociedade, Aínda que analiticamente diferenciemos ambas inxustizas o dato empírico social é o de entretecerse.