TRABALLO PARA O SEGUNDO TRIMESTRE
24 January, 2010 por admin
Este traballo deberá ser entregado, como moi tarde, dúas semanas antes das datas de avaliación deste Segundo Trimestre.
SARTRE E CAMUS, UN DEBATE QUE CONTINÚA
Anos cincuenta. París de posguerra. Jean- Paul Sartre, filósofo xa célebre. Albert Camus, xornalista e escritor, que se fixera famoso despois do éxito da súa primeira novela, L’étranger (O estranxeiro). Sartre e Camus, dous amigos. Os dous comparten as noites nos cafés de Saint Germain des Prés e Montparnasse. Os dous comparten tamén o amor polo teatro e as súas obras (Sartre : Les mouches, Hui clos, La putain respectueuse; Camus : Caligula, Le malentendu, Les justes) marcan a actualidade da escena francesa. Sartre é o director de unha revista, Les Temps Modernes, que actúa de portavocía do pensamento dos intelectuales de esquerda. Camus é tamén un colaborador eventual da revista pero é igualmente o redactor xefe do xornal Combat, nacido durante a resistencia contra a ocupación nazi. Por qué esta amizade se rompe? Por qué os dous amigos se confrontan nun moi duro debate, despois do cal endexamais volverán a intercambiar entre eles unha palabra ? A orixe é a aparición en Temps Modernes de un artigo moi crítico con L’homme révolté (O home sublevado), o ensaio que Camus acaba de publicar, onde denuncia non só a violencia do Estado senón tamén a violencia terrorista, e afirma a coincidencia entre a razón de Estado do totalitarismo comuniste do estalinismo et a razón de Estado do totalitarismo nazi, entre o Gulag (os campos de concentración da URSS) e os Lager (os campos de concentración hitlerianos).
Ocuparémonos aquí das cuestións filosóficas máis salientables implicadas no debate. Procuraremos ilustrar, siempre que sea posible, cada unha das cuestións con frases dos autores ou de outros autores que han escrito sobre o debate. Vós deberedes demostrar : 1, a comprensión das cuestións ; 2, o senso dos diversos puntos de vista, de Camus e de Sartre, sobre todo ; e 3, o voso persoal punto de vista sobre cada cuestión e sobre o conxunto do debate.
Cuestión 1 :
A lexitimidade da violence, isto é, cando a violencia pode ser razonable ou aceptable desde unha perspectiva ética ou mesmo política. Hai guerras xustas e guerras inxustas ? A violencia aplicada segundo unha razón de Estado, o terrorismo de Estado, pode ser inevitable e por conseguinte xustificable? O terrorismo individual ou dun grupo pode estar xustificado por circunstancias históricas ?
Nenos presos nun campo de concentración nazi
Stalin e o Gulag
Cuestión 2 :
Procura a definición de totalitarisme e explica a diferenza entre o Estado totalitario e o Estado democrático. Hai diferenzas entre o totalitarismo nazi e o réxime soviético, entre os campos de concentración da Alemaña de Hitler e o GULAG de Stalin ?
Cuestión 3 :
Hai razóns para cualificar de inxusto o réxime económico capitalista ou de economía de libre mercado? Hai razóns para considerar máis xusto un réxime económico comunista, isto é, de economía igualitaria baixo control do Estado ? A desigualdade do capitalismo pode xustificar a crítica da democracia como « democracia burguesa » (isto é, unha democracia que só é democrcia para os « burgueses », os propietarios capitalistas) ? A igualdade que persigue o comunismo pode xustificar a limitación dos dereitos democráticos ?
A violencia, unha idea nova ?
« A democracia de masas. En Os Comunistas e a paz, Sartre opón a ‘democracia de masas’ á ‘democracia burguesa’. Que é o que a caracteriza ? En que se diferencia da outra ? a unanimidade. A necesaria ‘unanimidade’. E unha unanimidade que, di el, ‘refaise sen cesar por a liquidación dos opositores’. Se eles resisten ? Sartre non o dubida. ‘Irase ata lles facer violencia’. Pois ‘aos ollos do grupo’, escribe, ‘o disidente é un criminal’ .»
Bernard –Henry Lévy (2000) : Le siècle de Sartre. Paris, Bernard Grasset. P. 451.
O filósofo Bernard-Henry Levy
« Cómpre permanecer aterrorizado ou trocarse terrible ; isto quere dicir : abandoarse ás disociacións de unha vida trucada ou conquerir a unidade natal. Cando os paisanos collen os fusís, os vellos mitos palidecen, as prohibicións son unha a unha derrubadas : a arma dun combatente é a súa humanidade. Xa que, no primeirp tempo da revolta, cómpre matar : abater a un europeo é matar dous paxaros dun tiro, suprimir ao mesmo tempo un opresor e un opprimido : quedan un home morto e un home libre ; o sobrevivinte, por primeira vez, sinte un chan nacional baixo a pranta dos seus pés. Nese instante, a Nación non se afasta del, ela confúndese coa súa liberdade. »
Jean Paul Sartre. Prefacio a Les damnés de la terre, de Franz Fanon (1961)
O psiquiatra e ideólogo da loita de liberación do Terceiro Mundo Franz Fanon
Para Camus, o terrorismo é indefendible, sexan cales sexan os fins que se propoñan, porque unha vítima inocente pesa máis que un ideal que decote se revela como un espellismo : as derivas totalitarias están aí para lembrárnolo… Se, fronte á opresión, a violencia as veces chega a ser o único recurso – Camus participou na Resistencia –, esta en calquera caso debe ser limitada tanto no tempo como no espazo, impoñéndose prohibicións e exercéndose sempre a desgusto. Facer a guerra, si, se é necesario, pero sen querela endexamais. Para el é exemplar a decisión de Kaliayev que, en 1905, deixa para máis tarde o asasinato por medio dunha bomba do gran duque Serxio, porque os seus fillos se atopan na carroza (ver a peza de teatro Os xustos).
A selección dos peores
Criticado polos dous lados, Camus condea á vez a represión francesa en Alxeria, que esquece as inxustizas do colonialismo, e o terrorismo do FLN [o movemento independentista], que ataca ao pobo alxeriano do campo e aos colonos estranxeiros das grandes vilas para encirrar o odio eliminando os movementos concorrentes. Segundo el, o recurso á violencia ilimitada e á tortura leva ao poder aos extremistas dos dous bandos, selecciona aos peores e impide definitivamente aos moderados expresarse. Para Camus, como para Antoine Garapon, a violencia terrorista, unha vez desencadeada, convértese nun reflexo e logo nun costume. Como un virus, contaminará inevitablemente o réxime que se edifique a continuación e pervertirá todo o aparato de Estado. En todos os países, a violencia terrorista asola e perverte os dous campos. Imposibilita o acceso ao futuro sen un enorme traballo de dó e de purificación, que debería ser levado en común.
Procurar o diálogo, contentarse as veces con reformas graduais no canto de practicar a lóxica mortífera do « todo ou nada » reclamando a perfección a calquera prezo, prohibirse xustificar a violencia con grandes palabras, non consentir en ser nin unha vítima nin un verdugo, esas son algunhas das pistas propostas por Camus, e enriquecidas con novos elementos por Antoine Garapon. Estas pistas son as únicas que poden, no corazón da violencia « inevitable pero inxustificable », permitir conservar nos dous campos o seu rostro humano, a súa complexidade, o seu dereito idéntico á mesma felicidade terrestre…
Ariane Buisset comenta o libro de Antoine Garapon Albert Camus, réflexions sur le terrorisme, Paris, Éd. Nicolas Philippe, septembre 2002.
« Camus afástase dos sartrianos e da súa propensión a confrontar, a unha fronte á outra, nun movemento de metrónomo, violencias soviéticas e américanas. »
« Camus denuncia dúas ideoloxías : ‘A primeira, a tecnolatría estaliniana, parece ser a máis espectacular porque é a máis fresca e tamén porque non recúa diante do sacrificio das masas, europeas hoxe, asiáticas mañán. É a máis violenta (…), obrigada a opoñerse eficazmente á tecnoloxía máis avanzada dos Estados-Unidos, que presenta, en efecto, os caracteres de unha tecnolatría instalada. Menos brutal, máis total que totalitaria, esta [a dos Estados Unidos] é máis penetrante e sedutora porque ten sabido, a través dos filmes, a prensa e a radio, mediante unha chamada constante ao menor esforzo, chegar a ser indispensable psicoloxicamente e facerse amar.’ »
« … o asunto dos campos soviéticos mantense, para Camus, como o fundamental. Sartre lembra (…) que tamén el, Sartre, ten adoptado unha posición contraria ao universo concentracionario : ‘Si, Camus, eu encontro coma vostede inadmisibles eses campos : pero tan inadmisible como o uso que ‘a prensa dita burguesa’ fai cada día deles.’ Sartre non volverá moi a miudo sobre o gulag. Velaí a principal fractura entre Camus e Sartre. Sartre confronta, o un fronte ao outro, o Este e o Oeste : ‘Ao meu parecer, o escándalo dos campos nos acusa. A vostede como a min. E a todos os outros : a cortina de ferro non é máis que un espello e cada unha das metades do mundo reflicte a outra metade. A cada volta de rosca aquí corresponde alá un xiro de parafuso e para rematar, aquí e alá, nós somos os aparafusadores e os aparafusados’ Dialéctica sartreana : aos horrores do mundo comunista corresponden os crimes igual de innobles do mundo capitalista. »
« [Para Raymond Aron] ‘Camus non toma en conta só tal ou cal aspecto da realidade soviética. O réxime comunista parécelle unha tiranía total, inspirada e xustificada por unha filosofía. Reprocha aos revolucionarios a negación de todo valor eterno, de toda moral transcendente á loita de clases e á diversidade das épocas, acúsaos de sacrificar os homes vivos a un ben pretendidamente absoluto, a unha fin da historia, cuxa noción é contradictoria e, en todo caso, incompatible co existencialismo.’
Camus continúa crendo en que pode ser realizado un socialismo por definir, un pouco social-demócrata ao modo escandinavo e tradeunionista ao modo británico. Na súa relativa ignorancia dos datos económicos, Camus e Sartre son típicos intelectuais franceses do seu tempo. Comparten un mesmo deseo de transformar a sociedade. Sartre e Camus queren unha nova orde social máis humana. A paixón non é a mesma. Mantense revolucionaria e violenta en Sartre. Camus xa non é revolucionario : é un home sublevado que rexeita en bloque o universalismo xacobino e o universalismo comunista. »
Fragmentos tomados de Olivier Todd (1996) : Albert Camus. Une vie. Éditions Gallimard.
Este libro reconstrúe a evolución da concepción da violencia no pensamento de Albert Camus, desde as súas primeiras obras literarias ata a publicación de L’Homme révolté. A violencia é, para Camus, á vez inevitable e inxustificable. Constitúe unha ruptura do vínculo de solidariedade que une os seres humanos nunha mesma condición. Con todo, Camus cre que unha moral é necesaria para contrapor a violencia. Identifica un valor fundamental, a dignidade humana, sobre a cal repousa a súa moral. O outro, que esixe incondicionalmente o respecto, devén un límite insuperable. Camus, de feito, refuga a xustificación da violencia pola suposta nobreza dos fins. Ese é o sentido do seu combate contra o terrorismo en Alxeria.
Comentario sobre o contido do libro de Yves Trottier, Marc Imbeault (2006) : Limites de la violence. Lecture d’Albert Camus. PUL.