Os xogos olímpicos

Os gregos antigos amaban o deporte e aproveitaban canta ocasión se lles presentaba para practicalo. Pero, sen lugar a dúbidas, o maior acontecemento deportivo da Antigüidade era a celebración, cada catro anos, dos Xogos de Olimpia, sede do gran santuario de Zeus, o máis importante dos deuses.
Cando chegaba o tempo de seren convocadas, as cidades gregas –case constantemente enfrontadas unhas con outras en conflitos armados– deixaban de lado as súas diferenzas por un período de tres meses (o que deu en chamarse “tregua sagrada”) e rivalizaban na pista para demostrar as calidades físicas dos seus cidadáns.
O único premio que recibían os vencedores consistía nunha coroa de oliveira, pero o triunfo era considerado un gran honor, tanto no plano individual para o atleta como no colectivo para a súa cidade de orixe.

Todos os homes gregos podían participar nos Xogos Olímpicos, sempre que fosen cidadáns libres, non estivesen condenados por ningún delito e, naturalmente, se atopasen en condicións de competir. As mulleres non eran admitidas nas Olimpíadas, pero tiñan os seus propios xogos, os chamados Hereos, se ben nunca acadaron nin as dimensións nin a importancia dos masculinos. Os Xogos Olímpicos antigos disputáronse ininterrompidamente durante máis de mil anos, entre o 776 a.C. e o 393 d.C., data na que foron prohibidos polo emperador cristián Teodosio.

Entre os séculos V e IV a.C. fixouse definitivamente tanto a súa duración (cinco días) como o programa de probas disputadas, que era o que decontado se detalla:

O programa olímpico da época clásica comprendía catro modalidades de carreiras a pé.
A máis antiga e, ao mesmo tempo, a máis prestixiosa era a denominada estadio, xustamente porque os atletas percorrían esa distancia (algo menos de douscentos metros) que era, ademais, a que mediaba entre os extremos do recinto deportivo que acabou recibindo tamén ese nome.

Corebo de Élide, a cidade organizadora dos Xogos, foi o primeiro ganador desta modalidade e no verán do 2004 cumpriranse nada menos que dous mil setecentos oitenta anos da súa remota vitoria. Co tempo fóronse engadindo outras probas de velocidade e medio fondo, que son: o dobre estadio, con catrocentos metros de percorrido, o dólikos ou carreira de resistencia (uns 4800 metros) e a curiosa carreira de homes armados ou hoplita, na que os competidores debían cubrir uns catrocentos metros levando casco e escudo.

O corredor que maiores éxitos recolectou na milenaria historia dos Xogos de Olimpia foi Leonidas de Rodas, ganador de doce coroas de oliveira entre os anos 164 e 152 a.C.
Naturalmente, non coñecemos nada acerca das marcas acadadas polos velocistas da Antigüidade, posto que entón non existían os medios técnicos que permitiran cronometralas.

A partir do 708 a.C. comezou a disputarse unha proba combinada chamada pentatlón, por estar composta de cinco disciplinas atléticas: carreira do estadio, loita, lanzamento de disco, lanzamento de xavelina e salto. As dúas primeiras existían tamén como probas independentes que outorgaban a súa propia coroa, mentres que as tres últimas só se disputaban no marco do pentatlón e a elas nos referiremos a continuación.
A xavelina lanzábase pasando dous dedos por unha lazada de coiro situada cara á metade da hasta. Exceptuando este detalle, os lanzamentos, tanto de xavelina como de disco, realizábanse de xeito bastante similar a como se fai na actualidade. En ambas as disciplinas os atletas dispuñan de cinco intentos, tomándose en conta o mellor deles.

En canto aos discos, ao principio fabricábanse de pedra e máis tarde de metal. O seu peso presentaba variacións segundo as épocas e lugares, pero nun mesmo certame todos os participantes competían en idénticas condicións.
Nos Xogos Olímpicos antigos a proba de salto era exclusivamente de lonxitude. A partir de aí, quedan moitas incógnitas sen despexar. Para empezar, está a cuestión das halteras, unhas pesas (de aí “halterofilia”) con asas coas que a miúdo aparecen representados os saltadores nos vasos de cerámica. Usábanas só para adestrarse ou tamén en competición? Ignorámolo. Para seguir, descoñecemos igualmente se o salto era sinxelo, dobre ou –como hai indicios para sospeitar– triple. Digamos aínda que tampouco sabemos cal era o sistema de puntuación previsto para proclamar ao vencedor do pentatlón.

Os deportes pesados, é dicir, os que facían medir aos atletas en combate, eran tres: a loita, o puxilato e o pancracio.
O primeiro deles, a loita, ademais de ser unha proba independente disputábase tamén no pentatlón e era, probabelmente, o menos perigoso dos tres deportes de contacto e, sen dúbida, o máis popular e practicado. Na súa modalidade olímpica, o obxectivo perseguido era a inmobilización do adversario mediante a aplicación de chaves, para o cal, á parte de forza, requiríase unha boa dose de habilidade técnica. Antes de comezar o combate, os loitadores untaban o corpo con aceite e aplicaban logo unha capa de po para evitar que as mans esvarasen.

O puxilato é un deporte que xa se practicaba en Grecia polo menos mil anos antes da primeira Olimpíada. Como no boxeo actual, só se permitía golpear cos puños, que ían cinguidos con tiras de coiro de boi a xeito de luvas. Dado o caso, non moi frecuente, de que ao final da xornada un combate se mantivese aínda indeciso, podíase aplicar o clímax, un sistema de desempate realmente expeditivo: realizábase un sorteo e o afortunado adquiría o dereito de propinar unha puñada ao seu adversario sen que este puidese defenderse; se lograba recuperarse, chegáballe a quenda de devolver a xentileza e así ata que un dos dous caese sen remedio.

Por último, o pancracio era o “combate total”, unha combinación de loita e boxeo onde case todo estaba permitido, salvo roer, meter os dedos nos ollos, golpear os xenitais e... rabuñar.
Ningunha das tres probas tiña máis límite temporal cá duración da luz solar, de xeito que todos os combates eran a asalto único. Tampouco existían categorías segundo o peso dos atletas; como consecuencia, os máis corpulentos acabaron acaparando a alta competición.

Nos Xogos Olímpicos modernos non houbo nunca carreiras de cabalos nin, menos aínda, de carros, pero na Antigüidade as contendas no hipódromo ían indisolubelmente unidas a eles.
As carreiras de cabalos comprendían tres categorías: de cabalos adultos, de eguas e de poldros. Os xinetes non utilizaban nin estribos nin cadeiras de montar e incluso, en ocasións, ían espidos –como o facían sempre os atletas que competían no estadio– aínda que tamén podían vestir unha túnica.
Non obstante, as carreiras de carros parece que gozaban de máis popularidade cás de monta. Dividíanse en dúas categorías básicas: as bigas (carros tirados por dous cabalos) e as cuadrigas (carros tirados por catro cabalos), que á súa vez presentaban cada unha as subcategorías de cabalos adultos por un lado e poldros polo outro.
No século V a.C. disputábase tamén unha biga de mulas, pero esta proba foi suprimida do programa olímpico ao cabo de sesenta anos, quizais porque as mulas non se mostraban sempre dispostas a colaborar.
Pero a carreira estrela, a que concitaba o maior interese e expectación foi sempre a cuadriga de cabalos adultos. Era con diferenza a máis espectacular e tamén a máis perigosa. O carro co que se competía era moi lixeiro e, sobre el, o auriga, é dicir, o cocheiro, ía de pé. Dado o escaso peso dos carros era moi fácil que envorcasen, en especial ao realizar os xiros en ambos os extremos do hipódromo. Polo xeral, os cocheiros que chegaban á meta adoitaban ser bastante menos numerosos que os que tomaran a saída.

Así e todo, tanto nas carreiras de cabalos como nas de carros, a coroa non a levaba nin o xinete nin o auriga, senón o propietario dos cabalos, costume que permitiu a moitos personaxes políticos inscribir o seu nome entre os vencedores sen ter nunca competido.

• ...os Xogos de Olimpia non eran os únicos da Antigüidade?
  Polo contrario, eran moi numerosas as cidades que celebraban competicións deportivas. Destas, algunhas tiñan carácter local, pero outras concitaban o interese de toda Grecia. Os Xogos de Olimpia eran, sen a menor dúbida, os máis importantes pero tamén acadaron gran sona os que se facían cada catro anos en Delfos e en Corinto, e en Nemea, cada dous.
  
• ...os atletas gregos, salvo nas carreiras do hipódromo, competían espidos? Segundo a tradición, o primeiro en alixeirarse de todo peso foi Orsipo de Megara, gañador da proba do estadio no 720 a.C. Contan que en plena carreira lle caeu a taparrabos que vestía, pero Orsipo seguiu adiante como se tal cousa e conseguiu a coroa. A partir de entón comezou a impoñerse a idea de que “fresquiño compítese mellor”.
  
  
  
  • ...un “catalán” logrou inscribir o seu nome entre os vencedores de Olimpia?
    Claro que se chamaba Lucio Minucio Natalis e a efectos legais era cidadán romano, pero nacera en Barcelona e tivo a fortuna de que os seus cabalos (e o seu auriga) gañaran a competición de cuadrigas no 129 d.C., de xeito que, como propietario, tocáronlle a el os honores. Mediante o mesmo método, tamén algunhas mulleres conseguiron figurar como vencedoras olímpicas.
    
  • ...un dos competidores – xa que non atleta – con mellor palmarés na historia dos Xogos foi o emperador romano Nerón?
    En efecto, os que estaban previstos para o 63 d. C. atrasáronse dous anos para permitirlle participar. E non marchou deles sen proveito, posto que gañou seis coroas de vencedor, tres no hipódromo e outras tres en certames musicais, algúns deles introducidos especialmente para a ocasión. Non hai por que abrigar dúbidas acerca da imparcialidade dos xuíces.
    
  • ...a carreira de Maratón, tan popular nos Xogos Olímpicos modernos, non existía nos antigos?
    De acordo con certa lenda, cando os atenienses venceron aos persas na chaira de Maratón, no 490 a.C., enviaron un soldado á cidade para anunciar o feliz desenlace. O pobre home, vestido con toda a súa armadura, correu os 40 quilómetros que separan ambos lugares e ao chegar apenas si tivo tempo de dicir “vencemos” antes de caer morto. Non parece que tal cousa teña ocorrido na realidade, pero a historia gustáballe ao barón de Coubertin e os seus amigos e, xa que os primeiros xogos modernos se disputarían en Atenas, a ocasión parecía pintada para introducir esta proba.
    
  • ...o acendido da chama olímpica é unha innovación do século XX?
    A idea foi tomada non de Olimpia senón da antiga Atenas. Concretamente da festa da cidade coñecida como Panateneas, onde, entre outras cousas, realizábase unha carreira de relevos onde a testemuña que se entregaban os atletas era un facho aceso. A súa adaptación aos modernos Xogos Olímpicos púxose en práctica por vez primeira nos de Berlín, en 1936.
    
    

  Alumnado de Cultura Clásica de 4º de ESO
  Ilustracións de Alejandro Fiuza, Karlota Salgado e Leticia Santiso.
  

.