O XOGO Ó LONGO DO TEMPO

Nas dúas primeiras décadas do século, a comercialización de xoguetes de fabricación industrial era impensable para a maioría da xente do rural. Só unha de cinco persoas da nosa mostra (20%) tiveron ocasión de posuír un xoguete destas características na súa vida; tratábase dunha boneca de lata que adquirira nunha das feiras que se realizaban na vila. O restante 80% viu sempre os seus xogos e xoguetes reducidos á súa capacidade de creación e ós materiais que a natureza lle proporcionaba. Os elementos predilectos dos homes eran os paos (a estornela, a piña, a xiringa), piñas (piña), táboas de madeira (carros), nabos (carros), cortiza dos salgueiros asubiotes ou cabazos que, meténdolle unha vela no seu interior e furándo de forma que semellase unha cara. No caso das mulleres os máis empregados eran as espigas para a construcción de bonecas e, nalgúns casos algunha que outra tea para confeccionarlle unha prenda de vestir.
Na década dos vinte os materiais máis empregados polo sexo feminino eran paos ben feitos que logo recubrián con distintas telas (bonecas); conxuntos de trapos que se unían pola súa parte central e cos que tamén conseguían o mesmo fin e, ó mesmo tempo, os manoxos de distintas herbas, que elas facían pasar por repolos e servían para simular que os ían vender á feira da vila. Os homes utilizaban nabos e madeiros para os carros, paos (estornela, piña), pedras (pelotas) e os cabazos.
Nos trinta, os rapaces seguían a xogar con carros, aínda que se perfecciona o seu sistema de construcción e engádense algúns materiais. Así pois colócanlle unha manibela na súa parte dianteira que lles permitirá conducir o con maior precisión e tamén eixes de rodas máis seguros, así como a introducción da cortiza entre os materiais de construcción. É agora tamén cando se empeza a diferenciar entre o concepto de carro e o de caniza ou rastroiro: un carro leva rodas, mentras que os dous exemplos restantes non (arrástranse), querendo dicir con isto que a construción do primeiro é máis complexa e leva máis tempo que a dos segundos. O tempo de xogo do que dispuñan os rapaces experimenta un leve incremento.Outras constantes no xogo deste sexo son a estornela, a xiringa ou os cabazos con velas no seu interior. Nas mulleres aparece o juá (canicas), comézase a empregar a corda para saltar (comba) e tamén se perfecciona a construcción das bonecas. Estas últimas créanse a partires de paos que se recobren de telas, logo pintábanse de vermello e, finalmente, cravávaselle na cachola os pelos que xorden nas espigas ("barba do millo"). Aínda que hai que salientar que maioritariamente case todas as rapazas desta época posuíron algunha que outra boneca de pasta que mercaban cando alguén se desplazaba a Santiago.

Os rapaces dos cincuenta continuaron construíndo os mesmos xoguetes a partires dos mesmos materiais, sen embargo chama a atención a evolución que experimentaron os "medios de transporte" dos máis cativos, xa que é agora cando atopamos os primeiros datos sobre a construcción de bicicletas de pao. A partires de corcho e cortiza aparecen avións de xoguete e gracias á maña dalgúns rapaces e as súas respectivas navallas xorden imitación en miniatura dos apeiros de labranza. O ferro tamén pasa a ser moi utilizado para a confección de distintos xoguetes como o aro. As mulleres, con menos afán constructivo, limitábanse a seguiren coas bonecas de espigas, pedras ou trapos; aínda que si destaca a introducción da goma no xogo, unhas gomas elásticas que había que saltar e que lle sacaron bastante protagonismo á comba habitual.

A partir dos cincuenta apréciase un lixeiro cambio, posto que parece que se empeza a superar a crise da posguerra e os rapaces e rapazas parecen non verse tan obrigados a unha creatividade constante, empeza a diminuír a presión do traballo, e faise máis común ver xoguetes de fabricación industrial nas casas. Nótase unha certa predilección polos xogos en vez de polos xoguetes, xa que hai que sinalar, que a estas alturas ambos sexos compartían maior número de actividades.
Na seguinte década (1960) nótase a influencia da emigración cara a Europa nos xoguetes, xa que moitos rapaces e rapazas reciben novidosos artiluxios que familiares emigrantes traen consigo cando retornan a Galicia de vacacións. Aínda que xa sabemos que a emigración foi durante o século XX unha constante para Galicia, na súa primeira fase (1910-1960) os emigrados non aportan obxectos novidosos para a súa terra natal porque poucos son os que se deciden a regresar; por iso a condicicón de cercanía que aporta a emigración a Europa fai que moitos visiten o seu espacio natal e traian consigo novidades.

Os que naceron nos 70 viron cambios de todo tipo, comezando polo cambio de réxime político. No rural fanse moi populares as "cabañas" que os rapaces construían con distintos materiais, sen embargo, déixanse de crear carros e xogos como o xadrez, damas, a televisión ou incluso a lectura pasan a formar parte do tempo de lecer dos cativos. É evidente que este tempo nada ten que ver co de décadas atrás, posto que agora os rapaces apenas traballan e adican moito máis tempo ó xogo, un xogo que, sen embargo é menos creativo. Nos xogos das rapazas máis que utilizar materiais, teñen máis importancia a fantasía e imaxinación.
Nas dúas últimas décadas, os rapaces e rapazas teñen todo feito e apenas crean xoguetes por si mesmos, teñen tempo e desaprovéitano, teñen posibilidades e non as desenvolven.

¿A QUE SE XOGA E CON QUEN?

Neste apartado incluiremos os "conflictos" sexuais á hora de xogar. A escola é o principal culpable de que na maior parte do século no rural existise unha división rapaces/rapazas.
O sexo masculino e feminino non son polos que se repelen e, sen embargo, durante máis de medio século a sociedade galega do rural estivo sometida a unhas pautas prefixadas.
Durante as dúas primeiras décadas a escola era no rural case inexistente para a maioría. Pois ben, esta maioría que non a pisou recorda como compartiu os seus xogos co sexo oposto, sen embargo os poucos que se podían permitir o luxo de ter unha mínima alfabetización xa comezaron a ter uns fortes prexuízos que os marcarían para sempre. Na enquisa queda claro que somos producto dunha educación que leva implícitos, aínda nos nosos días, uns fortes roles sexuais que son capaces ata de determinar a forma de xogo na infancia dun neno coa finalidade de encamiñalos cara o papel que nun futuro terán que desenvolver como home ou muller. Os xogos máis frecuentes nesta época eran a estornela, a chave, o agachadoiro, a raíña ou a pillada.

A alfabetización, a pesar de ser escasa e ineficiente en contidos, cada vez chega a máis número de fogares. Así na década dos vinte xa se crean escolas unicamente de rapaces ou rapazas. No contexto no que eu traballei a escola dos nenos situábase na Brea e a das nenas en Cerdeiriñas, aínda que tamén había algunhas escolas mixtas como acontecía na parroquia de Ollares. Sen embargo a escola, ó mesmo tempo, era un foco moi importante de castelanización por iso os xogos que se practicaban nos recreos, principalmente o das nenas, eran sempre en castelán, como por exemplo: "El patio de mi casa", "A la rueda rueda", "El cocherito leré" ou "Ambo a tu" entre outros. Os nenos na escola xogaban principalmente ás agachadillas e á comba. Xa fóra desta institución a separación seguía, pero aínda así había unha maior liberdade. As rapazas xogaban fundamentalmente a imitar funcións ou oficios dos adultos: amas de casa, profesoras, simular que ían á feira. O sexo oposto tiña un afán constructivo de diferentes xoguetes.

É na década dos sesenta cando vemos unha maior alfabetización, posto que se fai obrigatoria a ensinanza, isto terá agora sí fortes consecuencias lingüísticas que chegan ata os nosos días. Ata agora dicíamos que na escola se empregaba o castelán pero, pola excasa asistencia dos rapaces a ela este factor non conseguiu variar as condicións lingüísticas do alumnado. Sen embargo, cando esta se fai obrigatoria a mensaxe discriminatoria sobre o uso do galego comeza a ser unha constante na vida dos nenos, constante que non se ve reflectida directamente á hora de falar diariamente pero, sen embargo, si nos xogos; os rapaces (sobre todo as rapazas que eran as que imitaban maioritariamente profesións adultas) comezan a falar en castelán. Isto non é sorprendente se sabemos que a maioría dos mestres que impartían clases eran mulleres. Sen embargo, os homes, máis respectados no campo, estaban máis a gusto coa súa forma de vida ou polo menos miraban con mellores ollos o seu futuro no campo, por iso sendo nenos quizais o castelán non entrara tanto nos seus xogos. As diversións seguen a ser practicamente as mesmas: mariola, a comba, patadilla, goma, pañuelito, pasimisí, casitas. Estes rapaces, seguindo o exemplo dos da xeración anterior, xogarán sen separación de sexos.

A década dos setenta é moi importante en todos os ámbitos debido ó final do réxime franquista e o establecemento dunha democracia. O ensino convértese en obrigatorio e, máis tarde, o galego pasa a ser unha materia obrigatoria para todo o alumnado. Sen embargo, non pensemos que isto repercutiu nos rapaces/as nados na década anterior (os primeiros que experimentaron os cambios) nin nas seguintes á hora de empregar unha lingua distinta nos xogos. Os xoguetes "industriais" son cada vez máis comúns nos fogares da xente da aldea e a imaxinación comeza a xogar un papel de menor importancia. Así e todo, o contacto coa natureza é inevitable e sobre todo os rapaces comezan a construír cabanas nos montes. Por ouro lado tamén hai que nomear distintos deportes que a modo de xogo se foron apoderando do tempo libre dos máis cativos, sobre todo o brilé e o fútbol. Finalmente, é moi destacable que nesta década e mais na seguinte atopar nos datos das enquisas unha nova separación de sexos á hora de xogar. Isto último non pasará nos noventa; primeiro porque os poucos xogos que se realizan en contacto co rural participan en todos eles e con case plena igualdade homes e mulleres; por outro a existencia dun novo xénero "as máquinas" (videoxogos, consolas, ordenadores) que cada vez substitúen máis as persoas de carne e oso e fomentan o xogo individual.
Nos oitenta e dos noventa a casa tirouse pola fiestra; os rapaces cada vez son menos sociables; os xogos cada vez son menos imaxinativos; o malgasto económico neles é enorme; os rapaces xa non atopan a diversión; a sinxeleza desapareceu. O castelán é a lingua feminina prioritaria para o xogo. O noso rural está a perder a esencia dos seus xogos pola contaminación do mundo urbán e industrializado.