Táboa de contidos

Tras a desintegración do Imperio Carolingio Europa, a principios do século X, estaba nun estado de caos absoluto. Ao esborralle da forza militar e política de Europa Occidental, correspóndelle un declive no poder e prestixio do papado. O futuro parecería moi negro, sen embargo o proceso de rexeneración estaría en marcha antes de que o século tocase o seu fin. Este viño por tres factores:
- O restablecemento do título imperial na persoa de Otón o Grande (962).
- A reforma de Cluny (mosteiro benedictino que rexerou os idales da vida eclesiástica).
- A organización económica, política e militar coñecida como feudalismo.

As fontes escritas non son suficientemente fiables, dado o peso da tradición oral, o analfabetismo da época, os prexuízos dos clérigos a anotar o que non era latino e o escaso desenvolvemento da notación.

As primeiras aparicións foron:

As cancións en latín.
Considérase o poeta medieval máis antigo a Venantius Fortunatus (VI), que consolidou temas que van reaparecer na lírica posterior: virtudes de reis e raíñas, matrimonios, celebracións, planctus (queixumes), morte de personaxes famosos…
- Cancións de Cambridge.
- Carmina Burana (xogo, bebida, mulleres, amor, sátira, parodia…Inclúe tamén cancións en alemán).

Cancións en lingua vernácula.
- Cantares de xesta (poemas épicos, século X, acompañamento de arpa ou viéle. Unha delas é a Chanson de Roland, composta tras unha batalla en Roncesvalles no 778, onde Roland caeu morto loitando contra os musulmás. Eran estróficos. A cada estrofa chamábase laisse e cada unha ocupábase dunha idea ou episodio).
- Lais (pezas líricas longas, con estrofas e versos desiguais. Considéranse de orixe celta, introducidas enFrancia no XII).

Iníciase no último tercio do século XI, cos trobadores do sur de Francia, sendo continuado polos troveros no norte un século máis tarde e polos minnesinger no ámbito alemán. Tivo un punto culminante no 1200, e a súa zona de orixe foi Aquitania, no círculo da nobreza.
Etimoloxicamente trobador e trovero significa inventores, “os que atopan”, pois érano de texto e música. Se diferenciaban no idioma: trobadores (sur do Loira, cantaban en langue d'oc, territorios feudais, educación laica, vida cortesá, prototipo de home cortés e educado, poesía lírica; e os troveros ao norte, en langue d'oil, educación relixiosa, vida cabaleiresca, prototipo de home e heroe, desenvolvemento da épica e o cantar de xesta).
As fontes biográficas destes son: os poemas das cancións, as crónicas históricas da época, as vidas (relatos biográficos) e as razos (comentarios críticos inxenuos onde xustifícanse as composicións). As vidas e razos refírense aos trobadores e son máis ben un relato novelado, próxima á lenda.

Recordade que ademáis dos trobadores, na Idade Media existían os xograres, que cantaban as cancións que compuñan os trobadores, facían malabares, bailaban, etc.; e os goliardos, un grupo de clérigos errantes que compuñan cancións como os Carmina Burana.

OS TROBADORES

O primeiro coñecido é Guillermo de Poitiers, duque de Aquitania (XI).
Na primeira metade do século XII non teñen conciencia poética, son poemas cantados, sen formas definidas: vers (forma de oda continua, cada verso cunha melodía diferente). Na segunda metade do devandito século se vai unificando o repertorio, fixándose as formas e os estilos de trobar.
No século XIII xa teñen manexo da linguaxe poético, con dous formas de trobar: Trobar de Leu (versos sinxelos e comprensibles), Trobar de Clus (versos herméticos e complicados) e Trobar Ric (subtipo, versificación complicada, en busca da beleza formal). Asíntanse os principios da arte poético: estrutúrase o sistema estrófico en coblas, estrofas que levan incluída unha tornada ou refrán. Defínense os xéneros:
- Cansou ou chanson: canción de amor na que se estableceu o convencionalismo do amor cortés (o amor non é unha mera aspiración platónica, o pracer da carne está sublimado e ennoblecido pola privación do acto, a dama é idealizada, máis amada cantos máis obstáculos faia para conseguila).
- Sirventés: canción de servizo ao nobre, relacionado con acontecementos e personaxes (subxénero: canción de Cruzada)
- Tensou: cancións de disputa entre trobadores. Variantes son o partiment ou joc parti, onde os trobadores se poñen de acordo para levar opinións contrastadas.
- Pastorela: cabaleiro cabalgando atopa unha pastora á que se dirixe con intencións deshonestas. Trala discusión ela sucumbe (narrativa).
- Alba: separación das amantes ao amencer (narrativa).
- Balada: cancións de danza que convidan á vida e a vilipendiar aos maridos celosos (Kalenda maia: primeiro de maio).
- Planh: laio pola morte dun personaxe.
- Escorrentada: danza aristocrática vigorosa, en moitos casos sen refrán (kalenda Maia).
Na música atopamos 4 estruturas:
- Tipo ladaíña: repetición dunha mesma melodía sobre cada verso (Cantares de xesta)
- Tipo secuencia: por versos pareados (Escorrentadas)
- Tipo Kanzona: ABABC: AAB. A máis utilizada polos troveros.
- Tipo himno: estrutura estrófica, coa mesma música para cada estrofa.
As características propiamente musicais serían: total adecuación do texto á música, ámbito máis amplo có gregoriano pero sen superar a 8ª, fundamentalmente silábicas aínda que con melismas cadenciales, seguen os modos eclesiásticos, de ritmo libre, con acompañamento instrumental (testemuños literarios e pictóricos).
Instrumentos: conexión flexible romana e kithara, arpa, viola ou viela ( 5 cordas), organistrum, laúde, salterio, frautas de pico e traveseras, chirimías, albogones, dulzainas, bombardas e gaitas, trompa, añafil, trompeta, sacabuch (trombón), castañolas, campanillas, casacabeles, címbalos, tambores, pandeiros de marco cadrado e redondo, atabales(timbais).
Fontes: manuscritos autorizados, Rotuli (melodías que o trabador daba ao xograr ou destinatario da súa composición), cancións de autor ( dun só trobador), cancións recopilatorios…Só consérvanse cancións recopilatorios e en España un exemplo de Rotuli, as Cantigas de Amigo de Martin Códax.

OS TROVEROS
Entre eles salientou Ricardo Corazón de León, Blondel de Nesle…
Repertorio máis amplo, alegre e frívolo. Melodías simples. Cultivaron os xéneros das súas antecesores, en especial a canción narrativa. Frecuentes retrousos, dos que derivarán as fomes fixes do século XIV.

OS MINNESINGER
Mediádevos do XII en Alemaña. Só usaban a forma bar (aab) sen retrousos e a secuencia. Escalas pentatónicos e melodías máis angulosas. O máis importante foi Walter vonder Vogelweide, cunha visión do amor máis mutua e humana.

- Tipo himno: sobre todo a cansouna. 4 versos, melodía abcd.
- Tipo ladaíña: repetición da mesma frase melódica sobre versos asonantes.
- Tipo secuencia: estrutura de dous en dous versos. Cada parella ten a mesma melodía e rima (AA, BB, CC…) Exemplos sn o lai e a escorrentada.
- Tipo rondel: canción con retrouso:
Rondou: alternan coro-retrouso e solita-estrofa. Música:abaaabab
Balada: estrofa cansou con retrouso e versos dobres. Música: abcdcdefab
Virelai: estrofa de cansou con retrouso. Música: abccdbab

- Italia.
Produciuse poca polifonía en lingua vernácula (italiano) pero pódense mencionar 150 cancións coñecidas como laude spirituali (XIII-XIV), vinculadas a grupos de errantes penitentes e flagelantes, que cantaban para expiar os pecados do mundo, causa da guerra e a peste negra. Contido sacro pero non litúrxico. (Correlato alemán: geissler).
- España.
A canción monódica en España, debe considerarse unha rama directa do movemento trobadoresco, o cal non é de estrañar dada a vinculación con Francia desde tempos de Guillermo IX.
Primeiras manifestacións: sete cancións de amor de Martín Códax.
Cantigas de Santa María (400 cancións anónimas reunidas no corte de Alfonso X (XIII)). Consérvanse en 4 códices: 1 na Biblioteca Nacional de Madrid, 2 na Biblioteca do Escorial e 1 na Biblioteca Nacional de Florencia. Os 3 primeiros inclúen notación mensural. Unidade temática, escritas para ensalzar á Virxe, de forma directa ou a través dos seus milagres. O propio rei identifícase como trobador no prólogo. A maioría comezan cun retrouso que se repite entre estrofas e ao final. Estrutural xeral de virelai francés ou ballata italiana. Estilo melódico simple, silábico, con escasa ornamentación, graos conxuntos.