Táboa de contidos

Poli-phones: moitas voces ou moitos sons. Orixes: século IX.

Idade Media (IV- XIV)
- Alta Idade Media: IV – X

- Baixa Idade Media: XI –XIV (Románico: X-XI, Gótico: XII-XIV)
No Gótico é cando xorde a polifonía medieval.

- Primeiras manifestacións: IX-X
- San Martial e Notre Dame: 1160-1250
- Ars antiqua: 1250-1320
- Ars nova: 1320-1380
- Ars subtilior: 1380-1420

O nacemento da polifonía débese ao desexo de efectuar un embelecemento musical da liturxia. Pode considerarse un tropo no que a nova música aparece ao tempo que o canto.

Comezou sendo un acompañamento non escrito do canto chan. Orixinouse e cultivouse simultaneamente aos tropos e secuencias. A súa invención é o acontecemento máis significativo da historia da música occidental.

A primeira manifestación polifónica que se coñece en Occidente é o ORGANUM, que nas súas primeiras versións consistía na duplicación dun canto chan, preexistente, mediante movemento paralelo, a un intervalo de 8ª, 5ª ou 4ª (IX).

Os primeiros tipos de organum atópanse nos tratados Musica Enchiriadis e Scholia enchiriadis. O canto chan é chamado vox principalis e a voz engadida vox organalis. O resultado é o chamado organum simple, e polo seu movemento, ORGANUM PARALELO. A vox principalis está arriba e as duplicaciones debaixo. (900-1050).

Entre o 1050-1150, aparece o ORGANUM LIBRE, a vox organalis moverase en movemento oblicuo e contrario.

A partir do 1150 ORGANUM MELISMÁTICO OU FLORIDO, en San Martial de Limoges e Santiago de Compostela. A VP co material gregoriano chamarase cantus firmus ou teor, vai en notas tidas. A VO canta facendo melismas sobre cada unha das notas da VP.

Primeira metade do XII o organum xa non se improvisa, senón que se anota e compón. O cantus ou vox principalis pasa á voz inferior, e a vox organalis á superior, gañando autonomía. Aparece o organum libre.

En San Martial de Limoges aparecen:
- Versus: sinónimo de conductus, adicicones non oficiais á liturxia nas festividades importantes.
- Tropos do Benedicamus Domino:
- Secuencias.

A composición polifónica aplícase a estes cantos novos e non ao gregoriano.

Aparecen dous estilos:
- Factura de notas tidas: organum florido ou melismático. Sobre cada nota do cantus a voz organal desenvolve varias notas.
- Factura de discanto: escritura nota contra nota, sílaba contra sílaba, ou melisma contra melisma.
Aparecen tamén os primeiros exemplos de intercambio das voces.

Considérase o primeiro período do Ars Antiqua.
Coincide coa construción da devandita catedral, desde 1163 ata mediádevos do XIII. Autores relevantes: Leonin e Perotin. Invéntase a notación modal co uso dos modos rítmicos, abandonando o ritmo gregoriano.
O Anónimo IV (2ª metade do XIII) dá noticias de Leonin (optmimus organista) e Perotin (Optimus discantor: creador de novas voces sobre as pezas de Leonin) como grandes compositores de polifonía e da existencia do Magnus liber organi.
Adoptan a notación modal, que se rexe polos modos rítmicos de herdanza grega.

- Organum: elabóranse polifónicamente só as partes solistas, mentres que as intervencións do coro son monódicas. Pode ser:

-Duplum (organo medido): a dúas voces cantus ou tenor debaixo, voz engadida ou duplum ou discantus na superior. O tenor pode dividirse en unidades con sentido chamadas clausulas.

Divídese internamente en seccións: as seccións solistas gregorianas vanse poñer en polifonía e as seccións do coro mantéñense monódicas. Hai que distinguir ademais dúas seccións: ORGANALIS, sobre seccións de CF orixinalmente silábicas ou neumáticas, o teor en valores longos e o duplum con melodía nova en I ou II modo rímico. DISCANTUS: sobre seccións orixinalmente melismáticas, o teor en valores máis rápidos e voz superior en I, II ou III modo.

- ou a tres ou catro voces: triplum ou quadruplum (Viderunt omnes: Gradual Misa Nadal, Sederunt Principes: Gradual Misa San Esteban. Son de Perotin).

- ou Clausulas de discanto: Perotín partiu das seccións de discantus do organum duplum de Leonin. Sobre unha pasaxe de canto gregoriano crea novas voces que serán substitutivas das seccións de discantus dos organa duplum de Leonín. Está tropando.

- Conductus: existía un conductus monofónico que era unha “canción condutora”, pero en Notre Dame será unha canción de 1 a 3 voces, de contido sacro, non litúrxico, sendo posteriormente profrano, moral político…O tenor non é gregoriano, senón que é unha melodía de canción de nova composición e sitúase na parte inferior. O seu texto utilízase nas demais voces. Estrutura estrófica. Pued ser:
Simple: melodía silábica no teor e nota contra nota. Esctrófico, cuspido ao himno.
Embelecido: con cauda, pasaxe melismático.

- Motete: designa a voz engadida do organum na que se facían adicións de texto. Podía ser politextual, a 2, 3 ou 4 voces. Eran pezas independentes.

Caracterízase polo uso da polifonía mensural do norte de Francia.
Salientan as figuras de Franco de Colonia e Adam de Halle.

Xorde a notación mensural que proporciona baséea ternaria do ritmo e que se debe a Franco de Colonia, autor do tratado “Ars cantus mensurabilis” (1280). Utilizou notas negras. Tamén salientou Petrus de Cruzamento, que introduciu cambios no estilo do motete, no que o triplum adquire notas máis rápidas e ritmicamente máis variadas. A estrutura da composición é máis complexa.
O motete relixioso ou profano, con textos latinos ou franceses, será a forma máis representativa da polifonía do XIV. É a gran forma do Ars Antiqua. É crear unha forma sobre material gregoriano pero con melodía e texto novo. O tenor é material gregoriano procedente de estruturas evolucionadas, que pasaron por ser clausulas. O teor está en latín e as voces superiores en francés ou latín.
O tenor sempre carecía de texto, o cal fai surponer que era instrumental. Aparece o procedemento do hocquetus, que consiste en torar en fragmentos pequenos unha melodía que se presenta de forma alternada en distintas voces.
Tamén se cultivaron o organum e o conductus.
Fontes: manuscritos de Bamberg, Burgos, Montpellier, Turín.

Nace en París, en 1320, en torno á figura de Philippe de Vitry. Con este concepto pretendíase designar unha nova técnica de notación. Salientaron ademais Johannes de Muris e Guillaume de Machaut. Fontes: Roman de Fauvel, Codex Ivrea.

Introdúcese o concepto de medida binaria e utilízanse as notas coloreadas en vermello para determinar cambios de ritmo. Isorritmia ( afecta á voz do teor e supón unha estruturación da melodía en períodos rítmicos que se repiten) e isoperiodicidad (estrutura do motete dividida en períodos semellantes, que afectan tanto á melodía – cor, como ao ritmo –talea), sobre todo aplicado aos motetes.

A sonoridade é a de polifonía mixta a tres voces na que se combinan voces e instrumentos, acentúase o efecto sensual da música polo uso de recursos rímicos (hocquectus, isorritmia), melódicos e harmónicos (acordes de 3ª e 6ª, música ficta), combínanse medidas binarias e ternarias, valores máis rápidos (mínima e seminínima), xéneros: misa, motete( deixará de ser exclusivamente sacro, desaparece o bilingüismo, isorrítmico), chanson.

Aínda non se escriben ciclos completos de Ordinario ou Propio, senón que se compoñen cheas de pezas polifónicas para cada número da misa, que se elixen segundo a mestre de coro. Estes movementos poden presentar os seguintes estilos de composición:

- Gregoriano: en fragmentos con abundancia de texto. Gregoriano no teor e mesmo texto en todas as voces.

- Motete: Kyrie e Agnus Dei. Cantus firmus no teor (que pode ser isoperiódico) e as voces móvense como no motete isorrítmico.

- Cantilena: texto abundante. Sen cantus firmus, presenta unha melodía condutora na voa superior de libre composición, ou ben unha paráfrase do gregoriano.

- Rondeau: polifónico a 2, 3 ou 4 voces. Ab aAab AB: retrouso, estrofa, retrouso.

- Virelai: deriva das formas de danza trobadorescas e desenvólvese predominantemente de forma monódica. Ten a forma fixa ABbaA: retrouso, estrofa, retrouso. (distinción minúscula-maiúscula cambia o texto).

- Ballade: orixe en formas de danza do Ars Nova. Polifónico, con voz e acompañamento instrumental. Ambiente cortesán. AaB.

- Lai: orixe medieval. Polifónico, de rímica ternaria e estrutura estrófica, con diferente melodía para cada estrofa.

Guillaume de Machaut (1300-1377), compositor máis importante do Ars Nova francés. Recibiu educación relixiosa e tomou os hábitos, estando a maior parte da súa vida ao servizo de reis e cortes.
23 motetes con esquema tradicional: teor litúrxico instrumental e dúas voces superiores con textos diferentes, con uso de hoquetus e isorritmias. “Garrit gallus”.
Compuxo cancións profanas monódicas e polifónicas usando a nova división binaria do tempo, 3ª e 6ª…
Autor da Misa de Notre Dame: musicalización a 4 voces do ordinario da misa, maila fórmula Ite missa est. Inclúe partes ao estilo do motete (Kyrie, Sanctus, Agnus Dei, Ite missa est) e estilo máis silábico e linear no Gloria e Credo. Vastas dimensións, textura a 4 voces, planificada como un ciclo completo. Seguramente as partes vocais estarían dobradas por instrumentos tendo en conta o seu debuxo melódico.

Equivalente ao Ars Nova francés. Arte de canción profana para voces masculinas agudas con acompañamento instrumental. Ligada á aristocracia e cortes italianas. Mecenazgo.
Francesco Landini.
As formas cultivadas son:

- Caccia: equivalente á chasse francesa, trata sobre cacería, plagada de interxeccións. Procedementos canónicos, 3 voces con teor instrumental. Estrutura bipartita, contrastante. Imitación de sons da natureza.

- Ballata: consta de refrán de 2 ou 3 versos de 11 sílabas, aínda que poden levar outro de 7. Ademais 2 pieri de 4 versos, seguidos dunha volta similar ao refrán. Ripresa: repetición do retrouso. Non hai contraste entre seccións. (forma = ao virelai francés).