I.E.S. María Soliño de Cangas do Morrazo - Pontevedra


Características

Biblioteca

Departamentos

Arando Cedo

Actividades

Proxecto Comenius

María Soliño

Nos primeiros días do mes de decembro[1] do ano 1617 e despois de teren realizado unha serie de ataques contra Vigo e os arredores[2] – Areal, Bouzas, Teis – once naves de piratas turco-berberiscos diríxense cara a outra beira da Ría: desembarcan primeiramente en Domaio, onde os paisanos son obrigados a fuxir ante a superioridade numérica e de medios dos atacantes, deixando detras súa sete víctimas mortais entre os que figuraban Antón Soliño e Pedro Barba, irmán e home, respectivamente, de María Soliño.

Despois de saquear e queimar a parroquia de Domaio, fondean para pasaren a noite fronte á Vila de Cangas. A mañá seguinte efectúan, apoiados pola artillería das naves, un desembarco por dous puntos: pola praia de Rodeira e por punta Balea. Ante a escasa resistencia dos defensores os piratas apodéranse rapidamente da Vila, chegando nas súas incursións ata Darbo, queimando todo que topaban ao seu paso: Hospital, Colexiata, igrexa de Darbo, as principais casas,etc.

O resultado de tal devastación exercida durante tres días resúmenolo o Procurador Xeral, Gerónimo Núñez, nunha memoria remitida a Don Diego Vélez de Guevara, xuíz principal daquela xurisdicción[3]:

“Geronimo Nuñez, Procurador general de esta villa de Cangas delante V. m. paresco y digo: que el lunes pasado que se contaron cuatro dias deste presente mes de diciembre e año de mil seiscientos y diez e siete an aportado y dado fondo en las islas de sias que dissen de bayona una esquadra de honze nabes ggruesas de piratas corsarios turcos y moros, los cuales de allí se entraron en la ria adentro de esta villa y de Vigo e bocas y el biernes luego siguiente que se encontraron ocho del dho. mes y año salieron en tierra en la feligresia de san Pedro de domayo jurdizion desta villa en donde se les rresistio por los capitanes y gente de la dha. Felegresia y cautibado y muerto siete personas della e de allí se vinieron a surgir y dar fondo el dicho día a la playa e puerto deste dha. villa en donde el sabado siguiente a las siete de la mañana acometieron hasta dha. Villa y saltaron en tierra con lanchas dando el favor para ello las dichas naves con la mucha artillería que han disparado mas de mill moros y turcos mosqueteros armados con coseletes y otros con flechas lanças y alfanges a cuya potencia no se pudo rresistir por la gente de la dha. villa e su tierra que estava en su defensa por ser Puerto maritimo sin muralla artillería fuerte ni defenssa alguna y quemaron y rrobaron la iglesia colegial y hospital de la dicha yglessia y los ornamentos y plata que enella avia la an llevado y asi mesmo an rrobado toda la dicha villa y quemado y destruido las tres partes della y las casas mas prencipales y de la gente mas prencipal y rrica que enella avia y en muerto mas de cien perssonas con muchas heridas y cuchilladas que le en dado y cautivado otras mas de doscientas perssonas hombres y mugeres y niños deste villa que era de las prencipales del rreino de mas de quatro cientos vecinos y muchos dellos perssonas rricas quedo perdida asolada y despoblada y la gente que aquedado tan pobre y necesitada que no les aquedado se vestido que echar sobressi ellos ni sus mugeres y familia ni otra cossa de que valerse en que su magestad aperdido de alacabalas, sissas, sal, servicio hordinarlo, bulas y otros tributos que se le pagan mas de ssetenta mill reales cada un año y para que de ello conste a V. m. pido e suplico mande Recibir ynformación de lo aqui contenido para que su magestad El Rey nuestro señor ssea ynformado de la destruición quema y rruina del dicho pueblo, muertes y cautiberio de los dichos vecinos y sse sirba de amparar la dicha villa y hacelle merced para que se buelba a rrestauar..”

Ademais da enorme perda material que supuxo o asalto, hai que salientar a grande cantidade de cativos feitos polos piratas e que foron trasladados a Arxel para esixir un rescate pola súa liberdade, sendo practicamente imposible para moitas familias reunir a cantidade esixida. Son significativas as palabras de Álvarez Limeses cando fai referencia ás consecuencias do saqueo[4]:

“Este trágico saqueo... fué causa de que muchas infelices mujeres, perdidos sus familiares, sus bienes y también su honra, perdiesen con ellos el uso de la razón, y esto ha sido causa de una gran injusticia histórica, porque muchas de ellas fueron calificadas después de brujas, dando triste celebridad a Cangas durante un siglo, llegándose a creer en el absurdo de que en las noches de los sábados acudían a la playa D’as Areas Gordas, donde eran agasajadas por el diablo en forma de macho cabrío. Y he aquí como el martirio de un día nefasto, en lugar de axhaltar las figuras de aquellas infelices las ha hecho aparecer ante una sociedad ignorante y fanática como víctimas de las artes diabólicas, terrible error que a más de denigrarlas fué causa de que algunas fuesen condenadas a la hoguera.”

Á calamitosa situación da Vila nestes momentos debe engadírselle necesariamente o papel que estaba a xogar, sobre todo, nos pobos costeiros, a Inquisición. Baixo o pretexto de evitar a penetración do luteranismo polo litoral galego e coa instauración dos denominados dereitos de visita de barcos estranxeiros, que supuxo unha forte reacción por parte dos habitantes da costa contra da inspección da tripulación e carga que chegaban aos seus portos xa que minguaban o comercio marítimo, pódese observar un reforzamento do papel da Inquisición no período comprendido entre 1606-10, explicados, en parte, polos ataques turco-bereberes. En relación co papel desempeñado pola Inquisición convén destacar que a súa actuación nestas latitudes estaba representada polos niveis intermedios da mesma., isto é, os inquisidores locais, preocupados polos procedementos de meigas ao igual que acontecía en media Europa, fronte ás preocupacións da Suprema[5], ocupada en meditar sobre cuestións de fe e heterodoxia.

Con estes antecedentes históricos, no ano 1983 o Claustro de profesores/as do entón Instituto Nacional de Enseñanza Media de Cangas do Morrazo solicitara o cambio de denominación á Delegación Provincial de Educación e ante a petición da Inspección Xeral de Bacharelato dos motivos polos que se solicitaba o mesmo, os profesores do centro, Bernardino Graña e Ramón Rocamonde, elaboraron un informe que reafirmaba a impronta desta “muller como víctima dunha sociedade que a maltratou ata extremos totalmente deshumanizadores... Reivindicando a figura de María Soliño, reivindicamos os valores da ciencia e do humanismo contra o escurantismo, os valores dos que fan a pequena historia porque constrúen o noso futuro, en fin, os valores da vida fronte á morte”.

O mencionado informe constaba de tres partes fundamentais que facían referencia ao personaxe histórico, á importancia simbólica e ás repercusións literarias. Resumimos, pois, o máis salientable das mesmas.

Segundo as aportacións de Bernardo Barreiro, o proceso tivo lugar en Cangas no ano 1621[6]:


Arturo Souto.
Cámara de tortura.Ca.1937

Una anciana, a los setenta años, fue acusada de bruja de toda la vida, objeto de este proceso y de gravísimos castigos. Fuerza es decir que las justicias seglares y eclesiásticas no habían ejercido vigilancia o habían sido cómplices y encubridoras durante tantos años, y aun puede asegurarse al conceder algún mérito a las supersticiones de que, como vieja y cristiana debía estar imbuida en aquella época, mereció respeto y consideración de sus vecinos cuando era regularmente acomodada, y fue declarada meiga y perseguida a la vejez, cuando se hallaba en la miseria más extrema, y en el mayor desamparo y soledad...

Amonestada dijese la verdad, por varias veces se la amenazó llevarla a la Cámara del tormento, de la Inquisición, y con esto declaró había veinte años que era bruja, y haber tenido parte con el demonio dos veces tan sólo, y que hacía veinte años que una noche de San Juan la llevaron a una fuente que estaba fuera de la villa de Cangas, otras brujas, acompañándolas el Demonio en figuras de hombre, y que allí estaban otros cuatro demonios con otras cuatro brujas que nombró...

Esta reo fue votada incompletum tormentorum y en 22 de Enero de 1622, estando en la Cámara del Tormento, antes de desnudarla en presencia de los inquisidores, declaró ser verdad que había renegado de Dios y creía que el demonio la había de salvar, y pidió por Dios misericordia a sus jueces, y pasadas las 24 horas después del tormento se ratificó y dijo no haberse atrevido a confesar antes todo, por la vergüenza que tenía; y en 23 de Enero fue votada a ser reconciliada en forma y confiscación de bienes, los que no se hallaron por ser muy pobre, y así fue sentenciada a llevar el hábito penitencial tan solo por medio año.

Na mesma obra de Bernardo Barreiro hai un apéndice adicado ao proceso de María Soliño, no que o autor dá conta exacta da súa morte e onde tamén amosa os seus ideais liberais fronte á escuridade de épocas pasadas[7]:

Muerta María de Solina en el tormento, no fue posible sacarla al auto de fe en persona, sino en estatua. Hízose una de cartón y paja, tan grotesca y tan icónica como el Santo Cristo de la bóveda ... ; y llevada sobre el lomo de un asno, se paseó por las calles en esos días de carnaval religioso que ha inventado los frailes para tupir cada vez más las inteligencias y contentar de balde al vulgo, que bien lo merecía, pues sus carcajadas estúpidas le aportaban considerables riquezas...

Sabemos que nuestros antepasados decían «¡Con el rey y con la Inquisición..!. ' ¡chitón....!», y sólo comprendemos este miedo al examinar tales procesos católicos. Pero hoy-que ya no existen ni la Inquisición ni el rey absoluto, tan dignos de nuestros odios, damos expansión a las ideas propias de nuestra raza y condenamos estas justicias y poderes, y si fuera preciso todo lo que ha constituido su origen y fundamento.

Vivimos en épocas constituyentes.

Dentro da importancia simbólica de María Soliño, os autores do informe fan fincapé no feito de que cando perde a súa familia nun combate por defender a patria dun invasor, recibe como premio polo esforzo da súa familia un proceso da Inquisición. É, polo tanto, dobremente víctima dunha sociedade inxusta, da mesma sociedade que fixo padecer, en menor medida posiblemente, a todas as xentes que a tomaron como símbolo das súas penurias desde o primeiro momento. Precisamente a esta condición de muller solitaria na vida (que non ten ninguén que a apoie) débese atribuir o cambio do seu apelido, que o pobo fixo concordar con María[8].

Dentro da mesma simboloxía ten especial incidencia a súa repercusión na literatura galega, sobre todo, nun poema de Celso Emilio Ferreiro, amplamente espallado a nivel popular e de moi fructífera influencia no eido da música (Miro Casabella, Amancio Prada, Xoán Rubia, Coral Lestonac de Cangas, Carlos Núñez e Teresa Salgueiro, etc.)[9]:

María Soliña
Polos camiños de Cangas
a voz do vento xemía:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.

Nos areales de Cangas
muros de noite se erguían:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.

As ondas do mar de Cangas
acedos ecos traguían:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.

As gueivotas sobre Cangas
soños de medo tecían:
ai, que soliña quedache,
María Soliha.

Baixo os tellados de Cangas
anda un terror de auga fría:
ai, que soliña quedache,
María Soliña.

Así mesmo, este triste episodio foi recollido nun poema anónimo popular, copiado nas marxes duns documentos da época pertencentes ao Mosteiro de Celanova[10]:


Polo camiño ehí ven un home
aínda ven lonxe, lonxe, lonxe..
Eu non sei si anda ou si corre,
porque ven lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!.

Fai moito tempo que nos deixou
alá pra lonxe, lonxe, lonxe...
Anda na guerra, polo Señor,
ala moi lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo
quen fora páxaro,
quen fora vento!

Viñeron os mouros arrenegados
lá de moi lonxe, lonxe lonxe...
Todo levaron e nós fuxemos
alá pra lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen f ora vento!

Aqueles homes eran uns demos
lá de moi lonxe, lonxe, lonxe..
Todo levaron e nós fuxemos
Alá pra lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!

O altariño do noso Dios
que mora lonxe, lonxe, lonxe,
quedou coma noitiña sin sol
fuxindo lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!

Entre penedos i entre touzas
alá lonxe, lonxe, lonxe
Levamos o Cristo coutras cousas
alá pra lonxe, lonxe, lonxe

Quen fora galgo,
quen fora páxaro
quen fora vento!.

I os mouros arrenegados
foron detrás lonxe, lonxe,
i aqueles penedos arrodeados
(era moi lonxe, lonxe, lonxe)

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!

Probes de nós! todos berraban
ala moi lonxe, lonxe, lonxe,
válenos, Cristo! apelidaban
era moi lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!

E Cristo! apelidaban
alá moi lonxe, lonxe, lonxe.
Mira que ises por ti non chaman!
decíamos lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!

Xa dos penedos na Buratiña
alá moi lonxe, lonxe, lonxe,
víanse as caras de tal xentiña
alá lonxe, lonxe, lonxe.

Quen fora galgo
quen fora páxaro,
quen fora vento!

Cristo! Cristo! todos a unha
dixemos lonxe, lonxe, lonxe
i esmagada aquela xentiña
quedou alá lonxe lonxe lonxe.

Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!

Ben te vin vir polo camino
alá lonxe, lonxe, lonxe
o Cristo amparounos, meu queridiño
e fóronse lonxe, lonxe, lonxe.

 

Remataban o seu informe os mencionados profesores resaltando que “esta muller coas súas repercusións literarias e coa súa vida sinxela contribuíu á cultura como puido contribuír dentro das súa posibilidades. Por outra banda, o Instituto será máis ou menos ilustre segundo consigamos ou non unha mellor formación dos nosos alumnos, non por ter o nome dun personaxe máis ou menos ilustre”.

--------------------------------------------------------------------------------


[1] Concretamente o venres oito e sábado nove.

[2] Cf. Das Airas Valsa, X., 380º Cabodano do Asalto da Vila de Cangas polos Piratas Turco-Berberiscos. Cangas, 1997.

[3] Álvarez Limeses, G., Geografía General del Reino de Galicia. Provincia de Pontevedra. Barcelona, 1936; páx. 265-266.

[4]Cf. Álvarez Limeses, G., op. cit., páx. 266 e 268.

[5] Consejo de la Suprema y General Inquisición, que constituía o órgano superior de goberno e que estaba dirixida polo Inquisidor Xeral. O tribunal actuaba como un instrumento político e social sobre o que existiron fortes presións locais. Cf a este respecto o último estudio de B. Netanyahu, Los orígenes de la Inquisición, Barcelona 1999, para quen as auténticas causas polas que foron perseguidos os cristianos conversos eran de índole social e económica. Cf. Babelia. El País, 4 de decembro de 1999.

[6] Bernardo Barreiro de W., Brujos y astrólogos de la Inquisición de Galicia y el famoso Libro de San Cipriano.Madrid, 1973; páx. 145-154.

[7] Bernardo Barreiro de W., op. cit., páx. 239-241

[8] O apelido Solina non é senón unha castelanización de Soliña, xa que se trata dunha especie de etimoloxía popular feita sobre o verdadeiro apelido da muller: Soliño. A súa condición de muller sen familia despois da catástrofe dos turcos, onde morreu seu home e seu irmán e seu sobriño, fai que a xente adapte o apelido Soliño á condición de muller solitaria, cambeando o mesmo de xénero.

[9] Celso Emilio Ferreiro. Longa noite de pedra. Edición de Gonzalo Navaza, Vigo 19990, páx. 109-110.

[10] Cf. Das Airas Valsa, X., op.cit.

Quen somos

Oferta educativa