
Vida
René Descartes
naceu o 31 de marzo de 1596 nun pequeno pobo da Turena francesa
chamado La Haye. Foi o terceiro fillo dun matrimonio acomodado formado
por Xoaquín Descartes, conselleiro do Parlamento de Rennes,
e Xoana Brocardo, filla do tenente xeneral de Poitiers. Descartes
herdó de súa nai, que morreu en 1567, ó ano
seguinte de parilo, unha saúde débil que lle prognosticaba
unha morte precoz. Por esta razón o seu pai, do que tamén
quedará orfo ós oito anos, regalou ó seu "pequeno
filósofo", como el lle chamaba porque mostraba un talento
prematuro pola cantidade de preguntas que constantemente lle facía,
unha infancia relaxada dedicado exclusivamente ós seus xogos
infantís.Xa orfo de pai e nai o seu titor, Miguel Ferrand,
enviouno a estudiar en 1606 ó colexio de La Flèche,
que era por entonces unha das escolas máis importantes de
Europa. Neste colexio, fundado e rexentado, polos xesuitas recibiu
Descartes unha esmerada educación que incluía tres
anos de Filosofía; esmerada en canto ó método,
que abarcaba desde a lectura dos clásicos ata discusións,
públicas e privadas, pasando polo planteamiento dos problemas
co estudio das probas lóxicas, obxeccións e refutacións
ás obxeccións sobre os autores. Sen embargo, non se
reflexa nas ensinanzas que recibiu Descartes ningunha das controversias
e ideas que caracterizaron o nacemento da Edade Moderna. Para os
seus profesores Aristóteles e Tomás de Aquino seguían
representando a única verdade filosófica e esta, a
pesar do desengano que en O Discurso do Método mostra Descartes
respecto das materias que estudiou en A Flèche, non deixará
de marcar unha forte impresión no seu pensamento.Abandonou o colexio en 1614 e dous anos despois
licenciouse en Dereito civil e canónico na universidade de
Poitiers, carreira que no exercerá porque a súa desafogada
posición económica lle permitirá alonxarse
da vá especulación dos eruditos de gabinete para dedicar
uns anos a "buscar a ciencia en se mesma" e estudiar en
"o grande libro do mundo", dedicando a súa xuventude
a viaxar, coñecer xentes diversas, recoller experiencias
e poñer en práctica as súas propias conclusións.Así, alistouse en 1617 como voluntario
ás súas expensas no exército protestante de
Mauricio de Nasseau, gobernador dos Países Baixos que se
aliara cos franceses para loitar contra España. Unha tregua
concertada entre os exércitos de Holanda e España
permitiulle vivir tranquilamente en Breda, lonxe da actividade militar.
Alí coñeceu a un físico holandés que
intentaba matematizar a física e a quen Descartes deberá
grande parte dos seus desenvolvementos nesta materia. Chamábase
Issac Beeckman e colocara pola cidade uns carteis nos que se proporía
un complicado problema de xeometría. Descartes, que non coñecía
o idioma holandés, e interesado como estaba por tódalas
cuestións matemáticas, vendo o cartel durante un dos
seus paseos, pediulle a un descoñecido que llo traducise
ó latín, a lingua culta de uso común por aquel
entón; o descoñecido, que por casualidade resultou
se-lo propio Beeckman, así o fixo e invitou ironicamente
o xove soldado a enviarlle por escrito a solución. Recibiuna
ó día seguinte e desde entón se fraguou entre
ambos unha estreita amistade.
Ó ano seguinte abandonou o exército
de Mauricio de Nasseau e buscou unha maior actividade no de Maximiliano
de Baviera, entón en guerra contra o rei de Bohemia, onde
chegou tras asistir á coroación do emperador Fernando
II. Pero novamente, esta vez debido ás inclemencias do duro
inverno, cesou a actividade do exército e Descartes pasou
unha temporada confortable cerca de Ulm (onde puido relacionarse
cos cabaleiros Rosa Cruz, anque se desilusionou pronto do simbolismo
dos números), ás marxes do Danubio, dedicándose
ó seu vello proxecto de encontrar un método para a
resolución dos problemas matemáticos. Encontrou no
soamento iso, senón os fundamentos dunha "ciencia admirable"
que prescindindo de todo o anteriormente edificado podería
impulsar a unidade de tódalas ciencias a partir duns principios
simples e baseándose no método do análise e
a síntese. A inspiración chegoulle, repentinamente,
o 10 de novembre de 1619 tras unha serie de alucinacións
e soños estraños que lle conduciron a unha especie
de entusiasmo místico no que se sentíu liberado dunha
crise espiritual e considerou aquela revelación como un aviso
do ceo sobre a súa misión filosófica, polo
que fixo voto de ir a pe en peregrinación ó santuario
de A Nosa Señora de Loreto. Así, convencido de que
a súa vocación non estaba nas armas, abandonou o exército
en 1621 despois de haber entrado victorioso en Praga.
De
regreso a Francia a venta das súas propiedades permitiulle
obter o diñeiro suficiente para vivir modesta, pero tranquilamente,
o resto da súa vida. Pasou en París o inverno de 1622-23
e partiu logo para un largo viaxe por Italia, Suiza, o Tirol, visitando
cidades como Roma, Venecia, Loreto (onde cumpríu a seu voto
de peregrinación), regresando a París en 1626, onde
permaneceu ata 1628. Neste período dedicouse plenamente á
Filosofía e a facer experimentos de óptica.
En 1628, buscando un ambiente de maior calma
e libedade, instalouse en Holanda, onde pasará os próximos
vinte años, anque os ataques e as controversias propiciadas
pola publicación das súas obras lle farán cambiar
de residencia ata vintecatro veces, sempre en busca da ansiada tranquilidade.
En Sandport tivo unha filla natural da súa criada Elena Moëtjens
en 1637, ano en que publica, tamén en Holanda, o seu Discurso
do Método, en francés, que produciu unha forte polémica,
con mostras de simpatía por un lado e de rexeitamento enérxico
por outro, agravada pola publicación dlas Meditacións
metafísicas (1641); así, mentres algúns profesores
das universidades holandesas incorporaban as súas cátedras
as novas ideas, moitos integristas católicos e protestantes
acusabano de ateo e ata houbo quen, como o médico Plemp,
pedíu a proscrición do cartesianismo por ensinar doutrinas
contrarias á saúde. A disputa continuará ata
ben entrada a Edade Moderna cando as ideas contidas nas obras de
Descartes pasarán a formar parte do acervo común da
cultura europea. Pero Descartes non o verá, senón
que a paixón na defensa e ataque das súas ideas, ó
ir aumentando en intensidade, o alonxarán do acougo necesario
para dedicarse os seus estudios e meditacións, chegando a
facérselle insoportable a presión e convertindo a
Holanda nun país desagradable para vivir. É neste
contexto cando a reina Cristina de Suecia, muller de grandes inquietudes
culturais que consideraba a Descartes o más grande home da
época, lle fai un ofrecemento para residir na súa
corte a cambio de poder recibir as súas clases ofrecéndolle,
ante a resistencia do propio Descartes, todo tipo de garantías
de poder manter a súa independencia persoal e cultural, polo
que Descartes, por fin accede e se dirixe a Estocolmo en outubro
de 1649. Pouco durará a súa estancia alí, pois
polos rigores do clima xunto coa obriga de impartir clases á
reina ás cinco da mañá, contra a súa
costume de non madrugar, contraiu unha pulmonía da que morrerá
o 2 de febreiro de 1650. Durante estes meses, a pesar de todo, tivo
Descartes un estado de ánimo favorable, alimentado sen dúbida
pola admiración de que foi obxecto en Estocolmo, o que le
levou a compoñer versos, unha comedia e un ballet.
Pero o rexeitamento das súas ideas por
parte dos seus detractores non foi esquecido fora da corte sueca;
a Congregación do Índice había condenado as
Meditacións Metafísicas e cando os seus restos, enterrados
primeiro en Estocolmo, foron trasladados a Francia, o chanceler
da Universidade tivo que suspender a oración fúnebre
que había preparado ó recibir unha orde expresa de
Luis XIV na que lle prohibía facer o eloxio público
de Descartes.
Epistemoloxía
O escepticismo ó
que o habían conducido as frecuentes disputas filosóficas
que tiveron lugar entre as escolas ó longo do Renacemento,
así como a diversidade das opinións que os doutos
sostiñan acerca dos mesmos asuntos, causaron en Descartes
tan profundo desengano que chegou a considerar á Filosofía
case como un mero entretenimento de eruditos có o que estes
pretendían facer verosímiles as opinións más
alonxadas do sentido común có único propósito
de estimular a súa vanidade. Sen embargo, non deixou de experimentar
un inmenso desexo de aprender a distinguir o verdadeiro do falso
para alcanzar así a claridade necesaria que lle permitira
andar con seguridade nesta vida.
As matemáticas
eran a ciencia que máis se acercaba a ese ideal debido a
súa certeza e á evidencia das súas razóns,
polo que lles dedicou unha especial atención tratando de
encontrar un método que axudase a resolver sistematicamente
os seus problemas máis intricados.
Cando o encontrou, inmediatamente
pensou que podería aplicarse tamén, nos seus aspectos
xerais, a calquera outra rama do saber, de modo que ó final
todo o saber resultaría consistir nunha única ciencia
que, partindo dos principios máis simples, fose alcanzando
progresivamente as verdades más complexas.
A unidade
da ciencia sería posible porque se
basearía na unidade da razón. Este
é o presuposto básico de Descartes: a razón
é a mesma en tódolos homes, polo que utilizándoa
adecuadamente todos deberíamos alcanzar as mesmas verdades.
a diversidade das opinións soamente pode provir dalgún
erro do seu uso o do feito frecuente de admitir, sen cuestionalas
verdades que en realidade non o son e a partir destas, aínda
que utilizando rigorosamente a razón, se "demostrarían"
falsidades.
A clave, pois, residiría
en non admitir nunca como verdadeira ningunha opinión da
que no teñamos certeza absoluta de que é verdadeira.
Máis aínda, a verdade mesma reside nesa certeza
e a certeza, a súa vez, reside na nosa razón. En efecto,
a certeza consiste na seguridade absoluta sobre algunha cuestión
e temos seguridade absoluta cando non temos ningunha dúbida
acerca de tal cuestión. Pero Descartes vai máis lonxe
aínda, non se trata aquí dunha seguridade suxeitiva,
como a confianza que depositamos nas ensinanzas dos nosos mestres
ou nas promesas dos nosos amigos cando temos a "seguridade"
de non ser defraudados. ¿Estamos realmente seguros? Máis
ben deberíamos dicir que estamos "convencidos"
porque considerándoo obxectivamente non existe tal seguridade.
A seguridade, e con ela a certeza, é cousa da nosa mente, reside na nosa mente, pois é a miña mente a
que me di que por moi convencido que estea da palabra do meu amigo
existe sen embargo a posibilidade obxectiva de que me defraude,
a miña mente pode, polo tanto, dubidar de iso e, anque baseo
a miña vida cotiá na confianza mutua, cando se trata
do coñecemento, da ciencia ou a Filosofía non debo
deixarme guiar polos meus sentimentos senón atender exclusivamente
á obxectividade e ó criterio da miña propia
razón. A certeza consiste pois, non soamente na seguridade
suxeitiva senón na imposibilidade absoluta de dubidar. Soamente
cando algo se presente a miña mente de tal maneira que non
me sexa posible dubidar diso podo ter a certeza absoluta de
que é así. Tal cousa parece acontecer apenas cos axiomas
matemáticos, pois parece imposible dubidar, por exemplo,
do feito de que a distancia más corta entre dous puntos é
unha liña recta ou que un diámetro divide ó
círculo en dúas metades. A experiencia, sen embargo,
xamais nos proporciona esa seguridade; por máis veces que
comprobe a fidelidade do meu amigo sempre me caberá posibilidade
lóxica de que me engane a próxima vez; incluso podería
habelo feito xa sen que me percatara de iso.
A imposibilidade
de dubidar non ven dada pola experiencia, que pode ser enganosa;
ten que vir, como a matemática, da nosa propia mente, do
proceder puro da mente segundo a súa propia lei.
A mente humana é
agora o suxeito do coñecemento
e todo aquelo que esta considera, todo aquelo que se presenta (se
sitúa fronte) á mente, é o obxecto do seu coñecemento. Suxeitivo é aquelo que se presenta a miña mente de tal maneira
que esta pode dubidar de iso; obxectivo é aquelo que se presenta a mi mente de tal maneira que exclúe
toda posibilidade de dúbida.O conxunto de obxectos
cos que a nosa mente trata chámalles Descartes ideas,
co que se define idea como todo contido da
mente. Idea é así unha sensación,
pois é a mente a que a experimenta; unha percepción,
posto que o percibido é percibido pola mente; os productos
da nosa fantasía, posto que é a nosa imaxinación
(por tanto a nosa mente) a que os crea; os recordos; os desexos;
os sentimentos; as volicións; e tamén
os conceptos abstractos e as teorías científicas.
Entre todas estas
ideas, unhas preséntanse de maneira escura e confusa a nosa
mente, de tal modo que apenas acertamos a distinguir o seu contido
con claridade (como probablemente nos ocorra, nunha primeira lectura,
con moitas das ideas contidas neste texto e non digamos cos nosos
sentimentos); outras, sen embargo, se presentan a nosa mente de
forma clara e distinta de tal maneira que non experimentamos ningunha
dúbida acerca do seu contido. As notas que caracterizan ás
ideas das que temos certeza son, para Descartes a claridade e a distinción. A claridade
quere dicir que a idea é presente e manifesta; a distinción
refirese a que a idea está perfectamente delimitada, que
"é de tal modo precisa e diferente de tódalas
demais que non comprende en sé más que aquelo que
aparece manifestamente ó que a considera como convén".
O contrario de "claro" é "escuro"; o
contrario de "distinto" é "confuso".
O coñecemento consistirá en pasar das ideas simples ás ideas ccomplexas, establecendo
as relaciones pertinentes entre elas e non saltando nunca un paso
nin pasar de largo sen ter coñecido con absoluta claridade
e certeza as ideas precedentes. A ese proceso no que intervén
exclusivamente a razón, sometida unicamente a súa
propia lei, é ó que Descartes chama deducción.
A deducción cartesiana diríxese,
polotanto, desde o simple ó complexo, do absoluto ó relativo.
Este proceso deductivo
fai do coñecemento un proceso mental. Coñecer é
concibir na mente polo proceder puro da mente segundo a súa
propia lei. Mais, dada a unidade da razón, ese concibir no
é un proceso suxeitivo o arbitrario, senón que é
un "ver" un "captar", en definitiva unha intuición a través da cal a mente aprehende unha verdade que se lle
impón e que, por evidencia,
exclúe toda posibilidade de dúbida e de erro. Resta,
pois, unicamente prestar a debida atención para discernir
rigorosamente aquelas ideas que se presentan á mente cunha
evidencia tal de aqueloutras que pola súa escuridade ou confusión
permiten a esta contemplar a mínima dúbida ó
respecto. Unha mente atenta posúe a omnisciencia e ningún
coñecemento humano lle pode ser arrebatado.No Discurso do Método
reduce Descartes a catro as regras fundamentais que se deben seguir
para alcanzar calquera verdade, por alonxada que se encontre ou
por oculta que estea.
Evidencia: Consiste
en non admitir xamais como verdadeira cousa algunha sen coñecer
con evidencia que o é; é dicir, evitar coidadosamente
a precipitación e a prevención, e non comprender,
nos xuizos, nada máis que o que se presente ó espírito
tan clara e distintamente que non exista motivo algún para
poñelo en dúbida.
Análise: Dividir
cada unha das dificultades en tantas partes como sexa posible e
en cantas requira a súa mellor solución.
Síntese: Conducir
ordenadamente os pensamentos, comezando polos obxectos máis
simples e fáciles de coñecer, para ir ascendendo pouco
a pouco, como por grados, ata o coñecemento dos máis
compostos; e supoñendo unha orde aínda entre aqueles
que non se preceden naturalmente uns a outros.
Enumeración e revisión: Facer en todo enumeracións tan completas e revisións
tan xerais que se teña a seguridade de non omitir nada.
A aplicación do Método
Unha vez establecidas
as regras do método, Descartes propónse aplicalas
á construcción dun sistema filosófico elaborado
segundo o rigor e a exactitude que elas prescriben. Un sistema filosófico
que conteña tódolos coñecementos de tódalas
ciencias reunidos nun conxunto ordenado nunha cadea deductiva que
se extenda desde as verdades máis simples ata as máis
complexas. O coñecemento resultaría así unha
única deducción, veraz, precisa e exacta, onde non
cabería lugar á dúbida. Para iso, como prescribe
a primeira regra do método, impónse a tarefa de distinguir
en primeiro lugar aquelas ideas que se presentan con tanta claridade e distinción, simplicidade e evidencia, que podan
ser tomadas como a base e o principio da filosofía que pretende
construír. Trátase, pois, de encontrar unha base
inconmovible, coas características mencionadas, claridade, distinción, simplicidade e evidencia, a partir da cal poder
iniciar a deducción. E posto que pretende encontrar verdades
indubidables, dispónse a adoptar a actitude activa de intentar dubidar da veracidade de tódalas ideas que a
súa mente contén nese momento; rexeitando, como
si foran falsas, todas aquelas ideas nas que puidera imaxinar
a menor dúbida. A este método a través do cal
Descartes se propón introducir a dúbida respecto das
ideas aparentemente máis veraces coñecese como a dúbida
metódica universal, pois consiste en intentar dubidar
sistematicamente (metodicamente) de todo, e se distingue da dúbida
escéptica en que, mentres que o escéptico nega a posibilidade
de coñecer e por iso dúbida de todo, Descartes unicamente
aplica a dúbida como un método para distinguir as
verdades indubidables (a saber: aquelas acerca das cales lle sexa
imposible dubidar) das dubidosas, pero coa pretensión de
recuperar logo a certeza respecto destas últimas deducíndoas
das anteriores.
O primeiro que sucumbe
á dúbida é o empírico, pois a experiencia,
suxeita sempre a equívocos e a errores de percepción,
móstrase definitivamente incerta ó introducir a hipóteses
do soño segundo a cal no existe criterio algún
para distinguir entre o soño e a vixilia, xa que as ideas
que temos mentres durmimos teñen a mesma forza e vivacidade
que as que temos ó estar (aparentemente) espertos.
Sen embargo, a hipóteses
do soño no é suficiente para poñer en dúbida
as ideas matemáticas. En efecto, a matemática mantén
o mesmo valor durante o soño que en estado de vixilia, dado
que tanto nun caso como noutro dous máis dous seguen sendo
igual a catro, a distancia máis corta entre dois puntos sigue
sendo a liña recta e o mesmo pasa co resto dos axiomas e
dos teoremas de esta ciencia.
Quedan, por
tanto, las matemáticas: Despierto o dormido dos más
tres son cinco, a menos que -eventualidad que no se puede excluir-
Dios todopoderoso esté engañándome.
Allí
donde el sueño es impotente, la hipótesis
del todopoderoso genio maligno triunfa: “¿Qué
podré entonces tener por verdadero?. Acaso esto sólo:
que nada hay cierto en el mundo?”
El objeto
de la reflexión cartesiana a partir de este momento será
encontrar otro punto de apoyo que esta certeza puramente negativa,
al igual que “Arquímedes, que para trasladar la tierra
de lugar sólo pedía un punto de apoyo firme e inmóvil;
así yo también tendré derecho a concebir
grandes esperanzas si por ventura hallo tan sólo una cosa
cierta e indubitable”.
El cogito constituirá la nueva certidumbre. Descartes no encontrará
razón alguna para dudar de que piensa:
“Tomé
la resolución de fingir que todas las cosas que habían
penetrado mi espíritu no tenían mayor verdad que
las ilusiones de mis sueños. Pero inmediatamente después
me di cuenta que mientras quería pensar que todo es falso,
necesario era que yo que lo pensaba fuera algo. Y apercibiéndome
de que esta verdad: pienso, luego soy,
era tan firme y segura que las más extravagantes suposiciones
de los escépticos serían impotentes frente a ella,
juzgué que podría sin escrúpulo alguno considerarla
como el primer principio de la filosofía que buscaba”.
Así,
pues, Descartes es una cosa que piensa. Mas ¿qué
contenido tiene una cosa que piensa?:
“Qué
es una cosa que piensa?. Es una cosa que duda, que entiende, que
afirma, que niega, que quiere, que no quiere, que imagina también
y que siente”.
No se refiere,
pues, a su existencia como cuerpo, sino únicamente a la
existencia del cogito, de la mente, del pensamiento junto con
su contenido: recuerdos, imágenes, sensaciones, voliciones,
etc., a todo lo cual llama Descartes ideas. El término IDEA pasa a significar ahora “todo
contenido de la mente” y en la mente, concebida ahora como
el ámbito de lo ente en cuanto tal, no como un ente determinado,
reaparece todo lo ente, incluso con aquellas distinciones de las
que podría suponerse a primera vista que requieren la noción
de una realidad extramental, a saber:
-
La distinción entre lo “verdadero” y lo “falso”; porque
ahora lo verdadero es lo que la mente percibe clara y distintamente;
lo no verdadero (lo incierto) es lo que no responde a este criterio.
-
La distinción entre lo “interior” y lo “exterior”; porque
la mente percibe en sí misma lo matemático, que
es “exterior”, no porque se lo atribuya a una realidad substancial
extramental, sino por su mismo contenido mental, porque es extensión,
y la extensión es la exterioridad misma. En cambio, la
percepción de que yo pienso algo es la percepción
de algo interior. La distinción entre lo exterior y lo
interior reside en la mente misma. Y, en este sentido, sigue
teniendo validez que la distinción entre rojo y verde
estaría percibida clara y distintamente (sería
cierto, verdadero) cuando lo hubiésemos reducir a una
combinación de las naturalezas simples.
Lo matemático,
pues, sigue subsistiendo como contenido de la mente en el “yo
pienso”, y subsiste en calidad de absolutamente cierto, lo cual
quiere decir no que sea adecuado a la realidad en sí, sino
que las matemáticas son absolutamente necesarias para la
mente y en la mente; dicho burdamente: que la mente no puede funcionar
de otra manera (ni siquiera en sueños o alucinada); nunca,
ni siquiera en sueños, podemos ver un triángulo
con dos ángulos rectos.
Al menos en
principio, lo único absolutamente cierto de que yo lo pienso
es que yo lo pienso; de lo que percibo clara y distintamente es
absolutamente cierto que lo percibo clara y distintamente (por
lo tanto, ello mismo es absolutamente cierto, pero esa certeza
absoluta es algo que tiene lugar en el proceder de la mente);
de lo que percibo oscura y/o confusamente es algo cierto que hay
una percepción oscura y confusa (por lo tanto que ello
mismo es no absolutamente cierto).
La mente misma
es el ámbito de toda verdad (y, por tanto, de toda no verdad).
Descartes, con su duda metódica, no disminuye en nada el
contenido de lo real; porque todo lo que pensamos está
en nuestro pensamiento, y como presente en el pensamiento resiste
absolutamente a la duda; por lo tanto, la amplitud de contenido
de lo ente no ha cambiado, lo que ha cambiado es el sentido en
que es, en que es “ente”. Lo ente ha quedado reducido a la mente,
pero esta reducción no afecta al contenido de lo ente (que
sigue siendo el mismo que antes), sino al sentido de “ser”; es
el “ser” el que consiste en el proceder absoluto de la mente.
Así,
los contenidos de la mente o ideas pueden ser y son de hecho clasificadas
por Descartes en cuanto a su origen en:
a) Adquiridas o adventicias: aquellas que provienen
de la experiencia sensible, de la enseñanza o el trato
con los demás. Descartes no niega que los sentidos conozcan,
ni la validez de sus conocimientos. Pero prescinde de ellos porque
no los considera absolutamente ciertos ni seguros.
b) Artificiales o facticias: Las elaboradas por nosotros,
como la imaginación forma, p. ej., la idea de centauro.
c) Innatas o naturales: Las que no provienen
de los sentidos ni han sido producidas por nosotros, sino de la
propia facultad de pensar. Descartes usa el término “innato”
“en el mismo sentido que cuando afirmamos que la generosidad es
innata en algunas familias y que en otras lo son algunas enfermedades
como la gota o el cálculo, pero no en el sentido de que
los hijos de esas familias produzcan estas enfermedades desde
el vientre de sus madres, sino en el sentido de que nacen con
cierta disposición o facultad para adquirirlas” (“Obsevaciones...”
Rev Teorema, Valencia, 1981; p. 20)
Descartes cita como idea innata la siguiente noción: “las
cosas que son idénticas a una tercera son idénticas
entre sí”.
Pruebas de la existencia de Dios.
Descartes considera como una de las ideas innatas la idea de Dios:
“Sólo
me queda por examinar de qué modo he adquirido esa idea.
Pues no la he recibido de los sentidos, y nunca se me ha presentado
inesperadamente, como las ideas de las cosas sensibles, cuando
tales cosas se presentan, o parecen hacerlo, a los órganos
de mis sentidos. Tampoco es puro efecto o ficción de mi
espíritu, pues no está en mí poder aumentarla
o disminuirla en cosa alguna. Y, por consiguiente, no queda sino
decir que, al igual que la idea de mí mismo, ha nacido
conmigo, a partir del momento mismo en que yo he sido creado”.
Para
demostrar la existencia de Dios y salir del solipsismo utiliza tres
pruebas:
1 La idea de Dios en relación a su
causa. La causalidad.
Entre todas las ideas no hay ninguna diferencia si se consideran
desde el punto de vista de su realidad subjetiva, esto es, como
actos mentales; pero si se consideran desde el punto de vista de
su realidad objetiva, o sea, de las cosas que representan o de que
son imágenes, son muy diferentes unas de otras.
Desde
este punto de vista pueden ser examinadas para descubrir la causa
que las produce. Las ideas que representan otros hombres o cosas
naturales, no contienen nada tan perfecto que no pueda ser producido
por mí. Pero, por lo que se refiere a la idea de Dios, esto
es, a una substancia infinita, eterna, omnisciente, omnipotente
y creadora, es difícil suponer que pueda haberla alcanzado
yo mismo. La idea de Dios es la única en la cual hay algo
que no puede venir de mí mismo, en cuanto yo no poseo ninguna
de las perfecciones que están representadas en esta idea.
Descartes
afirma, en general, que la causa de una idea debe siempre tener
al menos tanta perfección como la representada por la idea.
Por esto, la causa de la idea de una substancia infinita no puede
ser más que una substancia infinita; y la simple presencia
en mí de la idea de Dios demuestra la existencia de Dios.
2 La idea de Dios en relación a nuestro
ser.La finitud de mi yo.
Puedo
llegar a conocer la existencia de Dios, según Descartes,
por la misma consideración de la finitud de mi yo. Yo soy
finito e imperfecto, como se demuestra por el hacho de que dudo,
pero si fuese la causa de mí mismo, me habría dado
las perfecciones que concibo y que están precisamente contenidas
en la idea de Dios. Es, pues, evidente que no me he creado a mí
mismo y que ha debido crearme un ser que tiene todas las perfecciones
cuya simple idea yo poseo.
3
La idea de Dios en relación a sí
misma. El argumento ontológico.
Dios
existe en virtud de su propia esencia, por la sobreabundancia de
ser, y por tanto, de perfección que lo constituye. Así
como no es posible concebir un triángulo que no tenga los
ángulos internos iguales a dos rectos, tampoco es posible
concebir a Dios como no existente.
La res extensa.
Una vez demostrada la existencia de Dios, que le suministra la garantía
de bondad y veracidad divinas, Descartes se arriesga a alejarse
un poco más de la intuición fundamental de cogito,
y se propone elaborar una teoría del mundo físico,
aplicando rigurosamente su método, deduciéndola a
partir de la intuición de su idea clara y distinta de extensión.
Tenemos
conciencia de que percibimos objetos que causan impresiones en nuestros
sentidos. Pero esas percepciones ¿corresponden a un mundo
corpóreo, real, o son solamente una ilusión nuestra,
producto de un genio maligno engañador, que se entretiene
en jugar con nosotros?. Lógicamente, en virtud de sus propios
principios, Descartes solamente debería afirmar la “realidad”
de su idea clara y distinta en el orden interno, psicológico
o fenoménico. Pero una vez en posesión del segundo
criterio de la veracidad divina, que garantiza nuestras “intuiciones
sucesivas”, se decide a intentar una “demostración” de la
existencia del mundo exterior y de los caracteres y propiedades
de la materia corpórea. El procedimiento es el siguiente:
1.-
Descartes analiza su idea de materia y va excluyendo de ella todas
sus propiedades, hasta llegar a la extensión con sus tres
dimensiones, de la cual cree no poder prescindir sin destruir el
concepto mismo de materia. Por lo tanto, concluye que la extensión
es la esencia, el atributo esencial de la materia corpórea.
Todas las cualidades de los cuerpos -color, olor, sabor, figura,
etc.- cambian constantemente. Pero hay una que siempre permanece
inalterable, y es su volumen o extensión en sus tres dimensiones
-longitud, latitud y profundidad-. Un pedazo de cera puede moldearse
de mil maneras, en mil figuras diferentes, pero su volumen permanece
inalterable. Por consiguiente, así como el pensamiento es
la esencia del alma, la extensión es el atributo esencial
de los cuerpos.
2.-
La contemplación de la idea clara y distinta de extensión
puede bastar para fundamentar las deducciones de la geometría,
pero no es suficiente para afirmar la existencia de un mundo corpóreo
fuera de nosotros. Por eso Descartes, acorralado por las objeciones
de Gassendi, pone en juego el criterio de la veracidad de Dios e
intenta salir del atolladero mediante tres pruebas escalonadas:
la primera posible, la segunda probable y la tercera cierta.
a)
Es posible que existan cosas materiales, porque esas cosas las concebimos
claramente en las demostraciones de la geometría y Dios puede
producir todas las cosas que nosotros concebimos claramente y en
las cuales no existe contradicción.
b)
Es probable que existan los cuerpos porque aparecen claramente en
las representaciones de mi imaginación y llegan a convencerme
de que existen en la realidad.
c)
Poseo la idea clara y distinta de extensión y, además,
tengo la convicción de que existen cosas corpóreas.
Esta idea y esta convicción me aparecen como viniendo de
realidades que existen fuera de mí. Ahora bien, Dios no es
capaz de engañarme y “no habiéndome dado ninguna facultad
para conocer que ello es así, sino, muy al contrario, una
poderosa inclinación a creer que las ideas provienen de las
cosas corporales, no sé cómo se le podría disculpar
del engaño, si, en efecto, esas ideas procedieran de otra
parte o fuesen producidas por otras causas y no por las cosas corporales.
Por todo lo cual hay que concluir que existen cosas corpóreas”
.
Dios
cumple, pues, en el sistema de Descartes, una primera función
como garantía de verdad de nuestras
ideas claras y distintas. Pero ¿cómo se explica el
hecho de que nos equivoquemos, siendo así que disponemos
de dos criterios de verdad tan seguros como son la evidencia de
las ideas y la veracidad divina? Descartes atribuye el error a la
intervención de la voluntad, la cual hace “precipitarse”
al entendimiento a formular juicios sin la suficiente preparación.
La verdad y el error están en el juicio, pero el juicio depende
de una decisión libre de la voluntad, la cual puede mover
al entendimiento a dar asentimiento prematuramente a una idea confusa.
El remedio consiste en suspender el asentimiento hasta que el entendimiento
vea con claridad y distinción la idea que se le presenta.
La Substancia.
Descartes define “substancia” como “aquello
que existe de tal modo que no necesita de ninguna otra cosa para
existir”.
Pero
Descartes se da cuenta de que esta definición, en rigor,
solamente puede aplicarse a Dios y, por lo tanto, sólo Dios
sería substancia. Para aclararla dice que, aunque sea así
propiamente hablando, puesto que las cosas creadas no pueden subsistir
ni un momento si no están sustentadas, sostenidas y conservadas
por la potencia divina, sin embargo, la palabra substancia no es
unívoca respecto de Dios y las criaturas y puede aplicarse
a algunas cosas creadas que para existir solamente necesitan el
concurso de Dios, a diferencia de otras que requieren estar como
sustentadas en éstas a la manera de cualidades o atributos.
La substancia es el sujeto inmediato de cualquier atributo del que
tengamos una idea real.
La
noción cartesiana de substancia es muy distinta de la escolástica
(aristotélica). Descartes pone el acento en la existencia
(es lo que existe por sí mismo), mientras que la escolástica
pone como constitutivo de la esencia substancial, no la simple existencia,
sino el modo de existir (in se), a diferencia del accidente,
que también puede existir, pero in alio.
Se
pueden distinguir tantas clases de substancias cuantas ideas claras
y distintas podemos concebir en la mente.
1.
Una substancia creada, que piensa pero no es independiente, perfecta
ni infinita: el alma humana, substancia pensante, objeto de la psicología.
Descartes la llama res cogitans.
2.
Una substancia increada, que piensa y es independiente, perfecta
e infinita: Dios, objeto de la teología.
3.
Una substancia creada, finita, extensa, que no piensa, ni es independiente:
la materia, res extensa, objeto de
la física .
La
aplicación de la analogía del ser a las substancias
pensante y extensa permite referirse al sistema cartesiano como
un dualismo.
Los atributos
Son aquello por lo cual una substancia se distingue de otras y es
pensada en sí misma.
Cada
substancia tiene un atributo esencial, que constituye su naturaleza
y del cual dependen todos los demás atributos: Dios, la perfección;
el alma, el pensamiento; el cuerpo,
la extensión. Los atributos
esenciales se identifican realmente, y son una misma cosa con la
substancia. Solamente se distinguen con distinción de razón.
Los modos
Son modificaciones diversas que afectan primariamente a los atributos
y, por medio de éstos, a la substancia. Una misma alma puede
tener muchos modos reales de pensamiento: entendimiento, memoria,
imaginación, voluntad, sentidos. El entendimiento y la voluntad son las facultades propias
del alma; las demás -memoria, imaginación, sentidos-
solamente le competen en virtud de su unión con el cuerpo.
La extensión tiene dos modos: figura y movimiento.
Las
cualidades sensibles no son reales. Color, olor, sonido, sabor,
etc., no son más que afecciones subjetivas, producidas por
el movimiento de los corpúsculos extensos que causan diversas
impresiones en los sentidos
Tampoco
son reales las formas substanciales, que son ideas compuestas, elaboradas
por nuestra inteligencia. Los modos son mudables, una misma alma
puede tener muchos pensamientos, y un mismo cuerpo, muchos modos
de extensión -ser más o menos largo, ancho, profundo-,
permaneciendo intacta su substancia.
Física
Descartes
expone su física en “Los principios de Filosofía”.
Gran parte de los desarrollos de este libro no son originales de
Descartes, sino de un físico que trataba de matematizar la
física: Isaac Beeckman, con el que tuvo una estrecha relación
y al que debe gran parte de sus desarrollos.
La
idea fundamental de Descartes es la de la identificación
del cuerpo con la extensión. Para Descartes la extensión
es la esencia de la corporeidad y llena todo el espacio de una manera
continua. Todo fenómeno corpóreo, por tanto, ha de
poder ser reducido a lo matemático-mecánico. Esta
idea estaba presente en la noción de materia de Galileo;
Descartes, al igual que Beeckman, le da una expresión físico-matemática
que equivale a decir que el mundo corpóreo es mecánicamente
un ens plenum, un pleno extenso, un
sistema cerrado.
Beeckman
era atomista, pero frente al atomismo antiguo, que consideraba la
existencia del vacío, llenaba el espacio de una materia sutil.
Este atomismo sin vacío también parece ser sostenido
por Descartes, aunque es dudoso que Descartes pueda ser considerado
propiamente atomista, pues únicamente se limita a explicar
las cualidades de los cuerpos de forma mecánica, lo cual
se acerca al atomismo. Su sistema corresponde a un mecanicismo
continuo, mientras que el atomismo sería un mecanicismo
discontinuo.. Para Descartes no hay límites a la divisibilidad
de la materia y para el atomismo sí.
Descartes,
mediante esta materia sutil, éter que todo lo envuelve, explicaba
la caída de los cuerpos y los fenómenos magnéticos.
Al igual que Beeckman profesaba la doctrina de la conservación
del movimiento y explicaban que cualquier tipo de fenómeno
se debe a una acción por contacto.
En
el pensamiento de Descartes nos encontramos por primera vez con
la consideración de que el Universo es una gran máquina;
cuyas partes -cuerpo de los animales, mundo vegetal, etc.- a su
vez, también serían máquinas. Lo cual le lleva
a introducir la noción de cantidad de movimiento.
Hasta
ahora se había considerado la velocidad como la realidad
matemática del movimiento. Sin embargo, si un cuerpo de masa m se mueve con una velocidad v, no podemos decir
que hay la misma “cantidad de movimiento”
que si lo que se mueve con esa velocidad es un cuerpo de masa doble.
La “cantidad de movimiento de una partícula es el producto
de su masa por su velocidad. Si tenemos un cuerpo o conjunto de
cuerpos sobre el cual no se ejerce desde fuera ninguna fuerza (lo
que los físicos llaman un “sistema cerrado”), dentro de este
sistema puede haber fuerzas de unas partes sobre otras y, por lo
tanto, aceleraciones no debidas a ninguna causa exterior; es decir,
puede haber cambios en la cantidad de movimiento de cada partícula
del sistema. Pues bien, la suma (vectorial) de los incrementos de
la cantidad de movimiento de todas las partículas del sistema
es siempre cero. La cantidad de movimiento
se conserva. Este principio: “las sumas de todas las cantidades
de movimiento de todas las partículas materiales que componen
el universo permanece constante” fue enunciado por Descartes antes
que Newton estableciera el principio de acción-reacción
y, en el lenguaje metafísico de los Principia significa que
Dios creó el mundo con una determinada cantidad de movimiento
y lo mantiene con esa cantidad de movimiento. Nos encontramos así
con la segunda importante función de
Dios en el sistema cartesiano como principio del movimiento.
Los
fenómenos de rarefacción y condensación, al
no existir el vacó, los explica recurriendo al “efecto de
la esponja”, que consiste en admitir que las partículas materiales
del cuerpo en cuestión se separan o se juntan, aumentando
o disminuyendo los intervalos (“vacíos”), pero sin que aumente
ni disminuya la suma de las extensiones de todas las partículas
que constituyen el cuerpo considerado. Esos intervalos “vacíos”
están vacíos relativamente, vacíos del cuerpo
en cuestión; nada impide que estén “llenos” por otro
cuerpo, lo mismo que una copa “vacía” está en realidad
llena de aire. Descartes generaliza esta solución a todo
vacío del que la física pueda hablar: cuando la física
habla de “vacío” se refiere a algo que no presenta ni color,
ni peso, ni otras varias propiedades; Descartes nada tiene que objetar
a esto, pero observa que ni el color, ni el peso, ni nada que no
sea la extensión, entran necesariamente en la noción
de cuerpo, y el vacío, precisamente, es una extensión
definida.
La
aparente dificultad reside en que se considere el llamado “vacío”
como una extensión sin cuerpo, cuando lo cierto es que es
extensión (por lo tanto, cuerpo) sin otras propiedades que
pudiéramos esperar encontrar en un cuerpo, lo mismo que la
copa “vacía” es simplemente una copa en la que no hay aquello
que esperaríamos encontrar en ella.
De
modo que, para Descartes, no hay lleno ni vacío en términos
absolutos, porque ello supondría que la materia es algo absolutamente
distinto de la extensión misma; sólo hay ausencia
o presencia de determinadas propiedades que no están contenidas
en la noción misma de cuerpo.
Una
corriente histórica de casi dos siglos de duración
defenderá esta concepción maquinista cartesiana; frente
a ella se situará otra corriente de pensamiento, vinculada
a Newton, que se caracterizará por ser un sistema dinámico,
en el cual la importancia radicará en el concepto de “fuerza”
como acción a distancia, mientras que Descartes, reduciéndolo
todo a extensión y movimiento, excluye totalmente ese concepto
de fuerza.
La unión de alma y cuerpo.
Al subrayar la distinción entre alma y cuerpo como dos substancias
con atributos irreductibles y opuestos, Descartes tropieza con la
dificultad de explicar el problema de su unión. Para intentar
resolverlo, Descartes recurre a establecer unos agentes intermedios,
los cuales son los espíritus naturales, vitales o animales.
La
vida se reduce a puro movimiento mecánico. El cuerpo humano
y los animales están compuestos nada más que de materia
extensa. Tienen vida, pero o alma ni pensamiento. Tampoco sienten,
porque la sensación es un modo del pensamiento, una realidad
espiritual que se identifica con el alma. Las sensaciones son “ideas
confusas”, “maneras confusas de pensar”. Los cuerpos son autómatas,
“máquinas”, cuyo principio motor es el calor del corazón,
órgano caliente que está lleno de sangre, la cual
se contrae o se dilata en virtud del calor. Así se origina
la circulación de la sangre, la cual correpor todo el organismo
humano. Con la sangre van mezclados los espíritus vitales,
que consisten en una especie de vapor o fluido compuesto de partículas
muy pequeñas y sutiles, prducidas en el cerebro de las partes
más nobles de la sangre y que circulan por todo el cuerpo
con movimiento rapidísimo. Excitan los nervios y dilatan
o contraen los músculos. Sus partes más sutiles suben
hasta el cerebro y se concentran en torno a la gándula
pineal, sede del alma. De aquí se origina una especie
de doble circulación. Mediante la presión mecánica
que los espíritus vitales ejercen sobre la glándula
pineal -única parte del cerebro que no es doble y puede,
por tanto, unificar las sensaciones que provienen de los órganos
de los sentidos- , el alma recibe las imágenes o especies
procedentes de los órganos de los sentidos, a través
de los músculos y nervios. Y a la inversa, el alma, por medio
de la glándula pineal, actúa sobre los espíritus
vitales y los impulsa hacia los músculos, causando así
los movientos del cuerpo.
De
esta manera se establece la comunicación y la interacción
entre elma y cuerpo. La voluntad actuaría de un modo similar
al de un fontanero, interviniendo en el curso de los espíritus
animales y dirigiéndolos por unas u otras vías.
A
Moral provisional.
Descartes escribió muy poco sobre la moral. Al iniciar el
análisis crítico excluye expresamente el someter a
la prueba de la duda las verdades de la fe cristiana y establece
unas cuantas reglas de “moral par provision”, que compara a la casa
en que uno se refugia de momento mientras lleva a cabo la edificación
de la definitiva. De hecho la moral quedó aplazada sine die.
Sus
reglas se reducen a lo más elemental para poder vivir tranquilamente,
evitando la inconstancia y la temeridad y conformándose a
las leyes, usos y costumbres del país en que cada uno vive.
Mientras
dure la investigación crítica, el filósofo
puede permanecer irresoluto en sus juicios, pero no en sus acciones.
Entretanto deberá comportarse como buen cristiano y buen
ciudadano. Se abstendrá de críticas inútiles
y de mezclarse en asuntos que no le conciernen. No puede seguir
sus propias opiniones, ya que se propone prescindir de todas en
el examen que va a realizar. Pero debe evitar todo exceso, “que
suele ser malo” y elegir las opiniones más moderadas, que
son siempre “les plus commodes pour la pratique”. Así, la
primera regla prescribe:
“Obedecer las leyes y costumbres de mi país, guardando
con constancia la religión en la cual Dios me ha concedido
la gracia de ser educado desde mi niñez y gobernándome
en todo lo demás conforme a las opiniones más mederadas
y alejadas de los excesos, comúnmente aceptadas en la práctica
por los más sensatos de aquellos entre quienes tengo que
vivir”.
En la vida es necesario obrar y es preferible equivocarse a permanecer
irresoluto. El irresoluto es un hombre que no se decide a obrar
porque no ve claramente lo que conviene hacer y, finalmente, termina
por decidirse al azar. Cuando hay seguridad en la verdad debe seguirse.
Cuando hay varias opiniones debe seguirse la más probable.
Pero cuando no podemos discernir más probabilidad en una
que en otra, debemos decidirnos por cualquiera de ellas y convencernos
de que es segura, evitando las vacilaciones y la indecisión.
Por esto se propone:
“Ser lo más firme y resuelto que me fuere posible en
mis acciones, y no seguir con menos constancia las opiniones más
dudosas, una vez que me hubiere decidido por ellas, que si hubiesen
sido segurísimas”.
Lo único que depende de nosotros son nuestros propios pensamientos.
En cuanto a los acontecimientos que no dependen de nosotros, Descartes
aconseja la conformidad estoica, para conservar la tranquilidad
del alma en todos los sucesos, prósperos o adversos:
“Procurar vencerme a mí mismo más bien que a
la fortuna, y cambiar mis deseos antes que el orden del mundo,
y acostumbrarme en general a creer que no hay nada que esté
enteramente en nuestro poder a no ser nuestros pensamientos, de
suerte que, después que hayamos hecho lo que hayamos podido
respecto de las cosas exteriores, todo lo que nos falta por conseguir
es absolutamente imposible en cuanto está de nuestra parte”.
Después de haber demostrado la existencia de Dios, Descartes
no lo propone como norma de moralidad (Sumo Bien). Solamente lo
presenta en el sentido estoico de un ser infinitamente bueno y omnipotente,
a cuya voluntad debemos someternos, sabiendo que todo cuanto nos
sucede es inevitable. Pero Dios lo permite para nuestro bien y debemos
aceptarlo confiadamente, pues todo procede de su amor.
Al final del “Tratado de las pasiones” manifiesta que las pasiones
no pueden influir directamente sobre el alma, pero pueden perturbarla
por la conmoción que en ella producen los espíritus
vitales. Las pasiones son buenas de suyo, pero pueden ser un obstáculo
para la vida moral y debemos esforzarnos por someterlas a la razón.
La dignidad y el mérito del hombre consisten en el dominio
de sus pasiones, con lo cual “se hace semejante a Dios”. Una vez
lograda la represión de las pasiones podremos vivir conforme
a la recta razón. |