Filosofía e utopía

SANTIAGO JOSÉ SOLIÑO DÍEZ Brión 29 ABR 2013

O concepto "utopía" refírese á posibilidade dun mundo idealizado, alternativo ao mundo realmente existente, no que as inxustizas e carencias daquela non estivesen presentes e fosen substituídas por relacións e tratos máis humanos, acordes co novo espírito renacentista da época. O termo foi concibido por Tomás Moro na súa obra Dē Optimo Rēpūblicae Statu dēque Nova Insula, e designa a unha illa e á comunidade ficticia que a habita. Aínda que o termo foi creado por Moro, o concepto é anterior e podemos xa na República, de Platón se describe tamén unha sociedade idealizada, aínda de caracter radicalmete diferente. A Utopía de Moro nace tamén como consencuencia do descubrimento do Novo Mundo e das narracións extraordinarias, entre outros, de Americo Vespuccio. O achado de estruturas sociais e políticas radicalmente diferentes ás existentes na Europa medieval serviron de estímulo aos escritores utópicos para imaxinar ese mundo idealizado. Ademais, Moro viuse tamén influído polas ideas do seu amigo Erasmo de Rotterdam, quen seguramente o axudou a redactar Utopía. Partindo destas fontes, Tomás Moro compuxo unha oda a unha sociedade libre e perfecta.

A orixe etimolóxica do temo non foi de todo explicitada por Moro, e agocha un dobre xogo de significados, ambos os dous do grego. Por un lado οὐτοπία (οὐ, non; τόπος, lugar = 'o que non está en ningún lugar') e por outro εὐτοπία (εὐ, bo; τόπος, lugar) = 'bo lugar'.

Utopía desenvólvese nunha illa, que dispón de varias cidades nas que a explotación agrícola e gandeira se realiza por quendas de grupos patriarcais, de como máximo corenta individuos. Cada ano os grupos relévanse, de modo que todo a poboación participa activamente nas tarefas que proporcionan alimentos. A propiedade privada foi abolida, e as xentes cambian de casa cada dez anos. Os maxistrados, representantes da poboación e elixidos por eles, deciden que principe, entre catro, será quen goberne. O Consello reúnese cada tres días para analizar e discutir as cuestións da república. Aínda que a agricultura é a ocupación fundamental, cada persoa pode elixir tamén outros traballos ou oficios (como tecedor, ferreiro, albanel, etc.), de acordo cos seus intereses, afeccións ou as necesidades da mesma cidade. A xornada laboral é de seis horas, e outras oito dedícanse ao descanso nocturno. As dez restantes son de libre emprego persoal; poden supoñer lecturas, música, xogos instrutivos ou conversación, pero evítase (e castígase) a ociosidade, non facer nada, a improdutividade. En Utopía nin as xoias, o ouro ou o diñeiro teñen importancia. A medicina é universal, e permítese a eutanasia, se non hai alternativa. Dado que a distribución igualitaria dos bens non xera divisións de ricos ou pobres, senón que todos teñen a mesma riqueza, o excedente non é para a propia república, senón que se exporta ao estranxeiro. Foméntase a investigación científica, a tecnoloxía e os estudos de todo tipo. A relixión debe ser compatible coa razón (reminiscencias das ideas escolásticas...), e aínda que a relixión de Utopía é similar á católica, permítese a liberdade de culto.

Ler Utopía é un exercicio de imaxinación, porque hai que crear constantemente, a partir das palabras de Moro, o soño dunha cidade insuperable nas súas medidas políticas e prácticas sociais. Un dos aspectos máis destacables de toda a Utopía é a análise e consideración que fai Moro acerca do diñeiro e das repercusións que este ten na sociedade. Unha vez concluída a descrición de Utopía, Hytlodey,o navegante portugués que nos ofrece o relato acerca da república utópica, inicia unha serie de comparacións entre a situación desta e a sociedade europea, así como unha breve disertación sobre as influencias perniciosas que o diñeiro causa nas xentes e na estabilidade da república. Para empezar, Moro recrimina, no vello mundo, a falta de tranquilidade ante a vida dos agricultores e xentes sinxelas, que deben estar permanentemente nerviosos ante a hipotética carencia de bens básicos, mentres nobres e señores feudais gozan de todo tipo de praceres e luxos innecesarios sen realizar ningunha achega á sociedade.

Nestes tempos nos que constantemente se nos nega o dereito a "utopía", nos que o diñeiro converteuse no valor supremo, deberíamos reivindicar novamente algunha das ideas que en su día propuso Tomás Moro.